Marios Epaminondas yazdı: Bir kabahatlinin küçük öyküsü

Tarih yazımının büyük anlatılardan vazgeçip “önemsiz” insanlara yönelmeye başladığı dönemde, Lefkoşa’lı küçük bir suçlu, Mehmet Dubara, kendi mikro-tarihini bilmeden yazıyordu. Kâğıt üzerinde değil; bir mahkeme tutanağına geçen eylem, söz ve hareketler aracılığıyla. Onun vakası, Kıbrıs Cumhuriyeti’nin ilk adımlarına damgasını vuran rekabet ve çelişkilerin görülebildiği bir prizma gibi işliyor.

Ekim 1962’de, Lefkoşa Türk Kaza Mahkemesi önünde Dubara, hint keneviri bulundurmak ve huzursuzluk yaratmakla suçlanıyordu. Bir yıl önce, sarhoş hâlde Atatürk büykünün yanında, kendi kafasının da Türk milletinin sembolik liderininki kadar akıllı olduğunu ilan ederken yakalanmıştı. Sahne komik, hatta karnaval havasında görünüyor. Ama mahkeme bir tiyatro sahnesi değil; iktidarın ciddiyet, düzen ve itaat talep ettiği yerdir.

Dubara yargıç önüne çıktığında, kendisine düşen rolü oynamayı reddediyor. Suçlamaların okunmasını dinler ve Yunanca ile Türkçe “kabul ediyorum” diye yanıt verir. Yargıcın sadece Türkçe konuşması gerektiği yönündeki uyarısına, “Yunan gazetecilerin de anlaması için” Yunanca konuşma hakkının anayasal güvencesine başvurur. Bir cümleyle, yargı sürecinin törenselliğini gülünçleştirir, iki toplum arasındaki kırılgan dengeyi açığa çıkarır ve dili, uyum aracından bir ironi aracına dönüştürür.

Kendisine keneviri kimden aldığı sorulduğunda, iki toplumun “gizli servisleri”yle bağlantılı kişileri ismen anması alaycılıkla doludur: “Bunları bana Lagodontis’in ve Mustafa Oktay’ın adamları verdi” der. Bu, ima yüklü bir siyasi taşlamadır. Adanın geleceğini şekillendiren gizli iktidar yollarının olduğu bir dönemde, Dubaras bunları küçümseyerek gün ışığına çıkarır. Sarhoş ve “önemsiz” Dubara, dönemin güçlü adamlarının itibarını ironiyle çözüyordu.

Hint keneviri kullanımı için verdiği gerekçe — dişlerinin olmadığı için sindirim amaçlı kullandığı — bile trajik ile komik arasındaki sınırda dolaşır. Aşınmış, yıpranmış bedeni, kurumların görmezden gelmeyi tercih ettiği bir maddiliğin hatırlatıcısı olarak mahkeme alanına girer. Bu, kahramanların güçlü ve yenilmez figürlerini hammadde olarak arayan klasik tarihin dikkatinden kaçan bir maddiliktir. Dubaras bir iz bırakmaya çalışmadı. Ama iz kaldı. Bugün onu okurken, kenar köşede bir adamın, bilmeden, kritik bir dönüm noktasındaki bir toplumun aynası gibi işlediğini görebiliyoruz.

Kurucusu sayılan Carlo Ginzburg’un (17 Haziran 2026’da hayatını kaybetti) öne çıkardığı mikro-tarihsel bakış, dikkatini büyük anlatılardan ve büyük adamlardan sıradan insana çevirir. Görünüşte önemsiz bir kişinin hayatının ayrıntılı incelemesi, bir dönemin bütününün dinamiklerini aydınlatabilir. Dubara, 1960’ların başında Kıbrıs’ta toplumsal zorlama ile bireysel özgürlük arasındaki gerilimi tiyatral biçimde ortaya koyan bir günlük yaşamın taşıyıcısıdır.

Mikro-tarih, “önemsiz” vakalar aracılığıyla daha geniş toplumsal bağlamı kavrayabileceğimizi öne sürer. Buradaki kaynaklar kahramanlık anlatıları değil; mahkeme tutanakları, gerginlik anlarında söylenmiş cümleler, tarih olma niyeti taşımayan hareketlerdir. Büyük tarihin anayasal krizlerden, toplumlar arası gerginliklerden ve jeopolitik stratejilerden söz edeceği yerde, mikro-tarih, mahkemede iki dil konuşan, iktidara alaycı bir gülümseme gönderen ve sonunda özgür ve gururlu biçimde hapse giden sarhoş bir adamın önünde durur.

Çeviren: Yeniçağ Kıbrıs / Yapay Zeka Claude
Orijinali Rumca olan bu makalenin çevirisinde yapay zeka Claude’dan yararlandık. Yayımlanmadan önce çeviriyi bir Yeniçağ Kıbrıs editörü kontrol etti.