Küresel döviz piyasasının günlük hacmi 9,6 trilyon dolara ulaştı. ABD dolarının küresel hegemonyası tartışılsa da dolar yüzde 89 oranında işlem ağırlığıyla tahtını koruyor. Dünya finansı spekülasyonun gölgesinde dönüyor
Geçtiğimiz hafta yayımlanan IMF Küresel Finansal İstikrar Raporu’nda, banka dışı finansal kuruluşların küresel döviz piyasasında daha etkin hale gelmesinin ve türev piyasalarda işlem hacminin artmasının, beklenmedik şoklara yol açma riskini iyice yükselttiğinin altı çizildi. Hepimizin bildiği gibi uluslararası parasal ve finansal sistemin kesintisiz bir biçimde sürmesinde 7-24 faaliyet gösteren küresel döviz piyasasının yaşamsal bir rolü var. 2025’te Trump 2.0 döneminin başlamasıyla birlikte doların değer kaybetmesi, ABD dolarının küresel rezerv para rolünün sorgulanır hale gelmesi ile bu piyasa daha yakından izleniyor.
Küresel döviz piyasalarının analiz edebilmek için en kapsamlı ve güvenilir veriyi “merkez bankalarının merkez bankası” olarak da bilinen, Basel’deki Uluslararası Ödemeler Bankası (BIS) sağlar. Her üç yılda bir tekrarlanan, 52 ülkedeki 1100’ü aşkın bankayı kapsayan anket çalışmasının (BIS Triennial Survey of Central Banks) 2025 sonuçları geçtiğimiz günlerde paylaşıldı.
GÜNDELİK DÖVİZ İŞLEMLERİ %28 ARTTI
Küresel döviz piyasalarında Nisan 2022 anketinde gündelik işlem hacmi 7,5 trilyon dolarken 2025’te bu tutar yüzde 28 artışla 9,6 trilyon dolara yükseldi. Bir fikir vermesi için, 2024’te küresel mal ve hizmet ticareti 33 trilyon dolardı. Bunun anlamı, bir yıllık ihracatın finansmanı 3,5 günlük döviz alım-satımıyla gerçekleşiyor. Yılın geri kalan günlerinde ise işlemler “döviz spekülasyonu” için yapılıyor.
Bizler ABD’nin gerileyen küresel hegemonyasını, dünya ekonomisindeki ağırlığının azalmasını tartışaduralım anket sonuçlarına göre küresel döviz işlemlerinde ABD dolarının belirleyiciliği devam ediyor. 2022 yılında döviz işlemlerinin yüzde 88,4’ünün bir ayağında ABD doları bulunurken 2025’te bu oranı yüzde 89,2’ye yükseldi. Avronun payı ise yüzde 30,6’dan yüzde 28,9’a geriledi. Japon yeni yüzde 16,8’lik ağırlığını korudu. Çin’in dünya ekonomisindeki yükselişi döviz piyasalarına da yansıdı, renminbi yüzde 7’lik payını yüzde 8,5’e yükseltti. Britanya poundu ise dördüncü sıradaki yerini korurken yüzde 12,9’dan yüzde 10,2’ye kadar daralan bir işlem hacmiyle karşılaştı. Avustralya ve Kanada doları sınırlı bir düşüş yaşarken (yüzde 6,4’ten yüzde 6,1’e ve yüzde 6.,2’den yüzde 5,8’e) İsviçre frangı en belirgin sıçramayı sergileyerek altıncı sıraya yerleşti (yüzde 5,2’den yüzde 6,4’e).
Dünyanın en fazla işlem gören ilk 5 parası ve ağırlıkları
• ABD doları yüzde 89.2
• Avro yüzde 28,9
• Japon yeni yüzde 16,8
• Britanya poundu yüzde 10,2
• Çin renminbisi yüzde 8,5
Not: Döviz işlemlerinin iki ayaklı olması nedeniyle toplam %200 oluyor.
∗∗∗
İŞLEM AĞIRLIĞI SPOT PİYASALARA KAYDI
Diğer döviz enstrümanlarının payı gerilerken spot ve düz forward işlemlerinin ağırlığı arttı. Üç yıl öncesine göre spot işlemlerin ağırlığı yüzde 28’den yüzde 31’e yükseldi. Düz forward sözleşmeleri de yüzde 15’ten yüzde 18’e çıktı. Swap sözleşmelerine gelince; yüzde 51’den yüzde 42’ye doğru bir irtifa kaybı yaşamasına rağmen, en yaygın sözleşme niteliğini korudu. Opsiyonlar ise yüzde 4’ten yüzde 7’ye belirgin bir sıçrama kaydetti.
DÖVİZ TİCARETİ 4 MERKEZDE YOĞUNLAŞTI
Döviz ticaretinin 4 temel lokasyonda yoğunlaştığı görülüyor. Bunlar Birleşik Krallık, ABD, Singapur ve Hong Kong. Geçen üç yıllık dönemde en belirgin atağı, payını yüzde 9’den yüzde 11,8’e yükselten Singapur yaptı. Birleşik Krallık ve ABD yüzde 38 ve yüzde 19’luk ağırlıklarını aynen korudular. Poundun döviz işlemlerindeki payı gerilemesine karşın, Londra küresel döviz ana merkezi unvanını kaybetmedi. Hong Kong ise yüzde 7’lik bir ağırlıkta demir attı. Japonya beşinci sıradan yüzde 4,6’lık döviz işlemine ev sahipliği yaptı.
Döviz kimin elinde?
• Birleşik Krallık yüzde 38
• ABD yüzde 19
• Singapur yüzde 11,8
• Hong Kong yüzde 7
• Japonya yüzde 4,6
∗∗∗
GÜNDE 50 MİLYAR DOLARLIK TL İŞLEMİ YAPILIYOR
Gelgelelim Türkiye’nin küresel döviz piyasalarındaki konumuna; bir ayağı TL olan günlük döviz işlemlerinin tutarı 2022’den 2025’e 27 milyar dolardan 50 milyar dolara çıkmış bulunuyor. Buna karşın bu rakam 2013, 2016 ve 2019 anketlerinde 70 milyar doların üzerine çıkan işlem hacimlerinin çok altında. Bu işlemlerin 21 milyar doları spot piyasalarda gerçekleşiyor.
Bu veriler TL’nin oynaklığı çok yüksek bir para olduğu, ancak 2010’lu yıllara göre üzerinde spekülasyon yapma eğiliminin azaldığı şeklinde yorumlanabilir. Bu dalgalanmanın aslı nedeni, Londra swap piyasasındaki işlemlerin limitlerin daralıp/genişlemesine göre inip/çıkmasıdır. 2024 yılında Türkiye’nin ihracat geliri 261.8 milyar dolardı. Bu da ihracatın finansmanı için 5.2 günlük işlem hacminin yeterli olduğunu gösteriyor. İşlemlerin %98’inin dış ticaretle ilgisi bulunmuyor. TL’nin küresel döviz piyasasındaki ağırlığı %0.5. Günde 45 milyar dolarlık TL/ABD doları işlemi yapılıyor. Japon yeni cinsinden yapılan işlemlerin miktarı ise 2 milyar doları buluyor. Türkiye’nin dış ticaretinde en belirleyici para birimi avro ancak üçüncü sırada yer alıyor. 2018’deki döviz kuru atağından sonra 1 günde 6 milyar dolarlık TL/yen işlemi yapılıyordu. Bu veri, “carry trade” için Japonya’nın artık Türkiye’yi daha az kullandığına işaret ediyor. Bir ayağı TL olan döviz işlemlerinin sadece 19 milyar dolarının ülke içinde yapıldığı görülüyor. Toplam işlem hacmi 3 yılda 23 milyar dolar artarken Türkiye’deki döviz ticareti sadece 1 milyar dolar kıpırdamış. Demek ki ağırlık yurt dışına Londra swap piyasasına kaymış. Bir kıyaslama için, BAE’deki işlem hacmi 39 milyar dolarla bizden iki kat daha fazla. Bu istatistik de bir yandan yandaş mecralarda İstanbul Finans Merkezi söylemi dolaşıma sokulurken, Türkiye’nin dövizde bölge lideri haline bile gelemediğini belgeliyor.
