Nevzat Hami yazdı: Sandığın dışında da hayat var

Boykot, temsiliyet ve siyasi irade üzerine

Seçimlere katılmak demokratik bir haktır. Peki, seçimlere katılmayı reddetmek de siyasi bir hak ve mücadele biçimi değil midir?

Her seçim döneminde aynı tartışmayı yaşıyoruz. Sandığa gitmeliyiz, oy kullanmalıyız, kötünün iyisini seçmeliyiz. Aksi hâlde daha kötüler kazanacak, demokrasi zarar görecek, mücadele alanı daralacak.

Peki, yıllardır sandığa gidiyoruz da ne oluyor?

Soruyu yalnızca hangi partinin kazandığı üzerinden değil, kazananların gerçekte neyi değiştirebildiği üzerinden sormamız gerekmiyor mu?

KİM SEÇİYOR, KİMİ SEÇİYOR, NEYİ SEÇİYOR?

Kıbrıs’ın kuzeyinde seçimleri, dünyanın herhangi bir yerindeki olağan parlamenter seçimlerle aynı koşullarda değerlendirebilir miyiz?

1974’ten beri devam eden askerî ve siyasi durum, nüfus hareketleri, yurttaşlık politikaları, Türkiye’nin siyasi ve ekonomik müdahaleleri ve uluslararası hukuk bakımından tanınmayan bir yönetim yapısı var.

Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi’nin 541 sayılı, 1983 tarihli kararı, kuzeyde ilan edilen devletin kuruluşunu hukuken geçersiz sayıyor. 1984 tarihli 550 sayılı karar ise bu tutumu yeniden teyit ediyor.

Bu hukuki durum, kuzeyde yaşayan insanların demokratik haklarının bulunmadığı anlamına gelmez. Tam tersine, o hakların hangi koşullarda kullanılabildiğini daha önemli hâle getirir.

Kimler yurttaş yapıldı? Hangi dönemlerde, hangi gerekçelerle? Seçmen nüfusu nasıl değişti? Yurt dışında yaşayan seçmenlerin etkisi nedir? Bunların hangileri şeffaf biçimde denetlenebiliyor?

Bunlar seçim kaybedenlerin öfkeyle sorduğu sorular değil; demokratik temsilin temel sorularıdır.

Çünkü mesele yalnızca sandığa kaç kişinin gittiği değildir. Sandığa gidenlerin kimleri temsil ettiği ve seçilenlerin hangi yetkilere sahip olduğudur.

SANDIKTAN ÇIKAN İRADE NEREYE KADAR GİDEBİLİYOR?

2003’te Kıbrıs’ın kuzeyinde büyük bir toplumsal hareketlilik yaşandı. Annan Planı tartışmaları, Denktaş yönetimine karşı gösteriler, sendikaların ve sivil toplum örgütlerinin kitlesel katılımı, değişim beklentisini büyüttü.

CTP bu dönemin ardından hükümete geldi. Sendikal hareketin içinden gelen isimler de parlamentoya taşındı.

Peki, sendikal mücadele parlamentoya taşınınca ne oldu?

Bu soruya yalnızca milletvekili sayarak cevap veremeyiz. O yıllarda sokakta savunulan taleplerle hükümette alınan kararları karşılaştırmamız gerekir.

Elektrik politikalarına bakalım.

AKSA ile ilk elektrik alım anlaşmasının 2002’de UBP-DP hükümeti döneminde yapıldığına ilişkin tarihsel kayıtlar bulunuyor. 2004’te CTP-DP döneminde yapılan ek protokol ve alım garantilerinin kapsamı ise ayrıca incelenmesi gereken bir karar.

Mesele, yalnızca özel bir şirketin elektrik üretmesi değil. Kamu adına kimlerin, hangi koşullarla, ne kadar süreli yükümlülük altına girdiğidir.

Mülkiyet meselesine bakalım.

1977 tarihli İskân, Topraklandırma ve Eşdeğer Mal Yasası’nın, yani İTEM’in yarattığı düzen; 1974 sonrasında kuzeyde kalan taşınmazların dağıtımı ve mülkiyet hakları bakımından çok daha eskiye uzanıyor.

Bu nedenle yasayı CTP’nin çıkardığını söylemek tarihsel olarak yanlış olur. Fakat sonraki hükümetlerin bu düzeni nasıl uyguladığı, hangi tahsis kararlarını aldığı ve mülkiyet sorununa nasıl yaklaştığı ayrı bir siyasi sorumluluk meselesidir.

Bir de ekonomik paketlere bakalım.

Türkiye ile kuzeydeki hükümet arasında imzalanan 2006 tarihli Ekonomik ve Mali İşbirliği Protokolü’nün ikinci ek protokolünde, kamunun yeniden yapılandırılması ve kamu kesiminin ekonomideki payının küçültülmesi açıkça taahhüt ediliyor.

Bu, siyasi bir yorum değil. Resmî belgenin içeriği.

Şimdi soralım: Bu ekonomik programları kim hazırlıyor? Seçilmiş Meclis bunları değiştirebiliyor mu? Hükümetler Türkiye’nin sunduğu programlara hangi koşullarda itiraz edebiliyor? Sendikaların ve toplumun bu kararlarda ne kadar söz hakkı bulunuyor?

Türkiye’den su getirilmesi projesi de aynı çerçevede değerlendirilmeli.

17 Ekim 2015’te yapılan açılış töreninde Erdoğan, Akıncı ve CTP’li Başbakan Ömer Kalyoncu aynı projede yer aldı. Suyun adaya getirilmesine ilişkin teknik ve ekonomik ihtiyaçlarla, suyun işletilmesi ve yönetimine ilişkin siyasi tercihler elbette birbirinden ayrılmalı.

Fakat asıl soru yine değişmiyor: Hayatımızı belirleyen temel kaynaklar üzerinde karar yetkisi kimde?

Elektrik, su, toprak, kamu işletmeleri ve ekonomik programlar…

Bütün bunlar gündelik hayatımızı belirlerken, seçimle gelenlerin bu alanlardaki hareket sınırlarını sorgulamak neden demokrasi karşıtlığı olsun?

BOYKOT SİYASETTEN ÇEKİLMEK DEĞİLDİR

Boykot tartışmalarında sıkça yapılan bir hata var: Sandığa gitmeyen herkesin siyasetten uzaklaştığı varsayılıyor.

Oysa sandığa gitmemekle siyasi mücadeleden vazgeçmek aynı şey değildir.

Boykot örgütlü, gerekçeleri açık, talepleri belirlenmiş bir siyasi eylem olabilir. Sendikal mücadele, grev, sokak hareketleri, dayanışma ağları ve uluslararası girişimlerle birlikte yürütülebilir.

Hatta bu araçlardan koparılmış bir boykotun etkisi çok daha sınırlı kalabilir.

SANDIĞIN DIŞINDA DA SİYASET VAR

Ulus Baker, Siyasal Alanın Oluşumu Üzerine Bir Deneme metninde, siyaseti yalnızca devlet, parlamento ve temsil kurumları üzerinden düşünmenin sınırlarını tartışır.

Bizim de sormak istediğimiz tam olarak budur: Siyaset yalnızca sandıkta mı yapılır? Bir toplumun kendi kaderini belirleme gücü, yalnızca seçtiği temsilcilerden mi ibarettir?

Sendikalar, sokaklar, dayanışma ağları, birlikte ürettiğimiz düşünceler ve kurduğumuz ortak yaşam da siyasetin alanıdır.

Boykot bizim için siyasetten çekilmek değil, siyasetin sandıktan daha geniş olduğunu hatırlatmaktır.

Çünkü sandığa gitmemek, sözümüz olmadığı anlamına gelmez.

Tarih bunun örneklerini gösteriyor.

1984’te Güney Afrika’da apartheid rejiminin kurduğu üç meclisli temsil düzenine karşı geniş bir boykot hareketi gelişti. Bu mücadele, ırk ayrımcılığına dayalı siyasi sistemin meşruiyetini sorgulayan daha büyük toplumsal hareketin parçasıydı.

1996’da Bangladeş’te muhalefetin seçim boykotu, grevler ve kitlesel gösterilerle birleşti. Sonuçta anayasa değiştirildi ve seçimlerin tarafsız bir geçici hükümet tarafından yürütülmesi kabul edildi.

Bu örnekler boykotun tek başına zafer getirdiğini göstermiyor.

Ama boykotun hiçbir siyasi kazanım sağlayamayacağı iddiasını da tarihsel olarak desteklemiyor.

Burada belirleyici olan, boykotun hangi koşullarda, hangi taleplerle ve hangi toplumsal güçlerle birlikte örgütlendiğidir.

BOYKOT HER SEÇİMİ REDDETMEK DEĞİLDİR

Yeni Kıbrıs Partisi’nin Avrupa Sol Partisi ile uzun yıllara dayanan gözlemci ilişkisi bulunuyor.

YKP, kuzeydeki seçimleri boykot ederken 2024 Avrupa Parlamentosu seçimlerine katılım çağrısı da yaptı.

Bu iki tutum arasında zorunlu bir çelişki yok.

Çünkü siyasi bir hareket, farklı seçimlerin temsil olanaklarını ve sınırlarını farklı değerlendirebilir.

BOYKOTUN MUHATABI YALNIZCA LEFKOŞA DEĞİLDİR

Kıbrıs’ın kuzeyindeki temsil sorunu yalnızca kuzeyde yaşayanların iç meselesi değildir.

Türkiye’nin askerî ve siyasi varlığı, Kıbrıs Cumhuriyeti’nin uluslararası statüsü, Birleşmiş Milletler’in kararları, Doğu Akdeniz’deki enerji politikaları ve bölgesel ilişkiler bu meselenin parçalarıdır.

Uluslararası toplantılarda diplomatik nezaket ile resmî protokol aynı şey değildir.

Kuzeyde boykotçuların katılmadığı bir seçimde sizin seçtiğiniz cumhurbaşkanının da uluslararası devlet başkanları protokolünde Kıbrıs Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı ile aynı statüde yer alamaması, tam da bu ayrımı görünür kılıyor.

Bu, seçmenin iradesini küçümsemek değildir. Seçilen kişinin uluslararası alanda hangi sıfatla temsil yetkisi kullanabildiğini sorgulamaktır.

Öyleyse yalnızca kimin seçildiğini değil, seçilenlerin hangi sıfatla, nerede ve ne ölçüde söz sahibi olabildiğini de konuşmalıyız.

Bu nedenle örgütlü bir seçim boykotu yalnızca yerel siyasi partilere değil, Ankara’ya ve Kıbrıs sorununda rol oynayan uluslararası aktörlere de bir mesaj taşıyabilir.

Seçmenlerin önemli bir bölümünün sandığa gitmediği bir seçim düşünelim. Eğer bu katılmama hâlinin önemli kısmı açıkça ilan edilmiş, örgütlü bir siyasi boykotla ilişkiliyse, ortaya yalnızca bir katılım oranı çıkmaz. Temsilin niteliği üzerine bir tartışma da çıkar.

Elbette sandığa gitmeyen herkes boykotçu değildir. Bu ayrımı yapmadan herhangi bir katılım oranını siyasi zafer ilan etmek doğru olmaz.

Aynı şekilde uluslararası toplumun mutlaka harekete geçeceğini söylemek de mümkün değildir.

Ama bu ihtimalleri tartışmak, boykotun siyasi niteliğini yok saymaktan daha ciddidir.

BERLİN’İN DUVARI YIKILDI, LEFKOŞA’NIN SINIRI DURUYOR

Ulus Baker, 1995’te yayımlanan “Yüzeydeki Çatlak” yazısında bölünmüş şehirler üzerinden sınırları ve siyasi hayatı düşünmeye çağırıyordu. Berlin Duvarı yıkılmıştı. Lefkoşa’nın ortasından geçen Yeşil Hat ise hâlâ oradaydı.

Aradan geçen yıllarda geçiş kapıları açıldı, insanlar birbirine yeniden ulaşabildi. Ama şehir hâlâ bölünmüş durumda.

Bir şehrin ortasındaki sınırı kaldırmadan, o şehirde yaşayanların siyasi iradesinin özgürlüğünden ne kadar söz edebiliriz?

Sandığın dışında da hayat var. Ve o hayatın önündeki sınırlar, yalnızca seçim sonuçlarıyla ortadan kalkmıyor.

MESELE BİR SONRAKİ SEÇİMİ KİMİN KAZANACAĞI DEĞİL

Yıllardır aynı siyasi döngünün içindeyiz.

Seçimler yapılıyor. Hükümetler değişiyor. Koalisyonlar kuruluyor, dağılıyor. Yeni ekonomik protokoller imzalanıyor. Toplumsal hareketler yükseliyor, sonra geri çekiliyor.

Bu tarih, bütün hükümetlerin aynı kararları aldığı veya hiçbir kazanım elde edilmediği anlamına gelmez. Fakat değişen hükümetlerle değişmeyen yapısal sınırları birbirinden ayırmamızı gerektirir.

Boykotun tartışmaya açtığı yer tam da burasıdır.

Seçme hakkının varlığı, seçilenlerin gerçek karar yetkisine sahip olduğunu tek başına kanıtlamaz.

Ve temsil meselesini çözüm meselesinden ayıramayız.

Kıbrıs sorununun çözümünden söz edeceksek, önce bu çözümün hangi toplumun, hangi özgür iradesine dayanacağını konuşmalıyız.

Boykot, bu sorulara verilmiş tek cevap değildir. Her koşulda doğru veya etkili olduğu da söylenemez. Ama örgütlü bir siyasi mücadele biçimi olarak ciddiyetle tartışılmayı hak eder.

Çünkü demokrasi yalnızca önümüze konulan seçeneklerden birini işaretlemek değildir. O seçeneklerin nasıl oluştuğunu, kimler tarafından belirlendiğini ve seçilenlerin hangi kararları alabildiğini de sorgulayabilmektir.

Bu bir kişisel tercih kavgası değil, ortak mücadele zeminini tartışma çağrısıdır.

Seçiyoruz. Peki, neyi değiştiriyoruz?

Ve daha önemlisi: Değiştirmek istediğimiz şeyleri gerçekten seçebiliyor muyuz?

Yazıya eşlik etmesi için iki şarkı önerisi

1. 4 Non Blondes – What’s Up?
https://www.youtube.com/watch?v=6NXnxTNIWkc

2. Rammstein – Du Hast (düğünde bağlamayla çalınan versiyon)
https://www.youtube.com/results?search_query=d%C3%BC%C4%9F%C3%BCnde+rammstein+%C3%A7alan+metalci+ba%C4%9Flama

Biraz sorgulama, biraz isyan, biraz da mizah! 🤘

NOT bu yazıyı yazmda bana ilham olanlar “Her sabah karşıma çıkan seçim konuşmaları, Sokaklardaki propaganda afişleri, sosyal medya videoları ve bu sabah henüz afyonum bile patlamadan okuduğum Kutlay Erkin’in “Seçimleri Boykot Eylemine Dair… ” üç nokta ile bitirdiği köşe yazısı”