Çağla Elektrikçi yazdı: Şüphenin Siyaseti

İçinde yaşadığımız çağın en dikkat çekici özelliklerinden biri, insanların bilgiye her zamankinden daha hızlı ulaşabilmesine rağmen fikirsel olarak daha kırılgan hâle gelmesidir.

Günümüzde siyasi tartışmaların önemli bir kısmı araştırmaya, sorgulamaya ve karşılıklı anlamaya değil; kesin yargılara, kimliksel aidiyetlere ve duygusal tepkilere dayanmaktadır. Bu durum, demokratik toplumların en önemli dayanaklarından biri olan eleştirel düşünme kapasitesini zayıflatmaktadır. Tam da bu noktada sosyoloji, bireye farklı bir bakış açısı sunar. Sosyolojik düşünce, görünenin arkasındaki yapıları anlamaya çalışırken aynı zamanda bireye şüphe etmeyi öğretir. Bu şüphe yıkıcı değil, aksine adil yaşamın devamlılığı için gerekli olan yapıcı bir sorgudur.

Siyaset, yalnızca partilerden, seçimlerden veya devlet kurumlarından oluşan bir alan değildir. Siyaset, insanların birlikte yaşama biçimlerini belirleyen kararların üretildiği ve uygulandığı toplumsal bir süreçtir. Bu nedenle siyasal hayatı anlamak için yalnızca siyasi aktörlere değil, toplumun kendisine de bakmak gerekir. Sosyoloji tam olarak bu noktada devreye girer. Toplumsal ilişkilerin, ekonomik koşulların, kültürel değerlerin ve tarihsel süreçlerin siyaset üzerindeki etkilerini görünür hâle getirir. Böylece birey, gündelik hayatta doğal kabul ettiği birçok durumun aslında belirli güç ilişkilerinin ve toplumsal dinamiklerin sonucunda ortaya çıktığını fark eder.

Şüphe, sosyolojik düşüncenin temel araçlarından biridir. Çünkü hiçbir toplumsal düzen kendisini sorgulanmaz olarak sunmamalıdır. Tarih boyunca otoriter yönetimlerin ortak özelliği, eleştirel düşünceyi tehlikeli görmeleri olmuştur. Sorgulayan yurttaşlar yerine itaat eden bireyler yaratmak, bu yönetimlerin en temel hedeflerinden biridir. Oysa demokrasi, tam tersine, sorgulama özgürlüğü üzerine kuruludur. Bir yurttaşın hükümeti, muhalefeti, medyayı ve hatta kendi siyasi görüşlerini eleştirebilmesi demokratik yaşamın vazgeçilmez unsurudur.

Günümüzde sosyal medya platformları siyasal tartışmaların önemli bir bölümünü belirlemektedir. Ancak bu platformlar çoğu zaman farklı görüşlerin karşılaşmasına değil, benzer düşüncelerin birbirini sürekli tekrar ettiği kapalı alanların oluşmasına neden olmaktadır. İnsanlar kendi dünya görüşlerini doğrulayan içeriklerle karşılaşırken farklı düşünceleri tehdit olarak algılayabilmektedir. Bu durum kutuplaşmayı artırmakta ve toplumsal diyaloğu zorlaştırmaktadır. Sosyoloji ise bireyi kendi düşünsel sınırlarının dışına çıkmaya davet eder. Bir görüşün neden ortaya çıktığını anlamaya çalışmak, onu benimsemek anlamına gelmez; fakat demokratik bir toplumda birlikte yaşayabilmek için bu çaba zorunludur.

Şüphenin siyasetteki önemi yalnızca iktidarları denetlemekle sınırlı değildir. Şüphe aynı zamanda bireyin kendisiyle kurduğu ilişkiyi de dönüştürür. İnsan kendi düşüncelerinin, inançlarının ve tercihlerinin nasıl oluştuğunu sorgulamaya başladığında daha bilinçli bir yurttaşa dönüşür. Sosyolojik bakış, bireye kişisel deneyimlerle toplumsal süreçler arasındaki bağı görme fırsatı sunar. İşsizlik, eğitimde fırsat eşitsizliği, cinsiyet temelli ayrımcılık veya ekonomik kriz gibi sorunların yalnızca bireysel başarısızlıklardan kaynaklanmadığını; daha geniş yapısal nedenlerle ilişkili olduğunu gösterir. Böylece siyasal tartışmalar da kişiler üzerinden değil, sistemler ve politikalar üzerinden yürütülebilir hâle gelir.

Üniversitelerin ve sosyal bilimlerin temel görevi de bu eleştirel düşünme kapasitesini geliştirmektir. Üniversite, yalnızca mesleki bilgi aktaran bir kurum olarak görüldüğünde toplumsal işlevinin önemli bir bölümünü kaybetmiş olur. Asıl görevi, bireylere soru sorma cesareti kazandırmaktır. Çünkü bilimsel düşüncenin özü de şüphede yatmaktadır. Bilim, kesin doğruların ezberlenmesiyle değil; mevcut bilgilerin sürekli olarak test edilmesi ve yeniden değerlendirilmesiyle ilerler. Bu nedenle üniversiteler, demokratik toplumların eleştirel aklını temsil eder.

Bugünün dünyasında karşı karşıya olduğumuz ekonomik krizler, göç hareketleri, çevre sorunları ve siyasal gerilimler basit cevaplarla açıklanabilecek meseleler değildir. Karmaşık sorunlara basit çözümler öneren söylemler çoğu zaman gerçekliği anlamaktan çok onu gizlemeye hizmet eder. Sosyolojik düşünce ise karmaşıklığı kabul eder. Toplumsal olayların birçok nedeni olduğunu ve farklı aktörlerin farklı deneyimler yaşadığını hatırlatır. Bu yaklaşım, daha kapsayıcı ve daha demokratik siyasi çözümlerin geliştirilmesine katkı sağlar.

Sonuç olarak, demokratik toplumların geleceği eleştirel düşünme becerisine sahip yurttaşların varlığına bağlıdır. Şüphe, bu becerinin temel taşıdır. Körü körüne bağlılık yerine sorgulama, dogmatizm yerine araştırma ve önyargı yerine anlama çabası demokratik kültürün gelişmesini sağlar. Sosyoloji bize, toplumsal gerçekliğin görünen yüzünün ötesine bakmayı öğretir. Bu nedenle şüphe yalnızca bireysel bir tutum değil, aynı zamanda özgürlükçü ve demokratik bir toplumun en değerli siyasi erdemlerinden biridir. İnsanların soru sormaktan korkmadığı, farklı görüşleri dinleyebildiği ve kendi düşüncelerini yeniden değerlendirebildiği bir toplum, demokrasinin de en sağlam zemini olacaktır.

Bu makaleye ilham veren isimlerden biri olan Levent Ünsaldı, Türkiye’nin önemli sosyologlarından olmuştur. Hacettepe Üniversitesi Sosyoloji Bölümü’nden mezun olduktan sonra yüksek lisansını Fransa’daki Lille Üniversitesi’nde, doktorasını ise Paris Sorbonne Üniversitesi’nde tamamlamıştır. Akademik çalışmaları bilgi sosyolojisi, bilim sosyolojisi, epistemoloji, kalkınma sosyolojisi ve siyaset-toplum ilişkileri üzerine yoğunlaşmaktadır. Aynı zamanda Heretik Yayınları’nın kurucularından biri olan Ünsaldı, sosyal bilimlerin eleştirel ve dönüştürücü gücünü öne çıkaran çalışmalarıyla tanınmaktadır.

Özellikle Üniversite, Sosyoloji, Toplum adlı eserinde üniversitenin yalnızca meslek kazandıran bir kurum olmadığını, aynı zamanda eleştirel düşüncenin ve toplumsal sorgulamanın üretildiği bir kamusal alan olduğunu savunur. Bu yaklaşım, günümüz siyasetini anlamak açısından da oldukça değerli. Çünkü demokratik toplumların gelişebilmesi için yalnızca bilgiye değil, bilgiyi sorgulayabilecek bireylere ihtiyaç vardır. Şüphe, Ünsaldı’nın çalışmalarında bir kararsızlık hâli değil; aksine hakikate ulaşmak için kullanılan entelektüel bir yöntem olarak karşımıza çıkar.

Bir multimedya uzmanı ve sosyolog olarak, Ünsaldı’nın bu yaklaşımını özellikle anlamlı buluyorum. Çünkü dijital çağda üretilen görüntüler, haberler ve siyasi söylemler her zamankinden daha hızlı yayılmakta; buna karşılık eleştirel düşünme becerisi daha da önemli hâle gelmektedir. Bu nedenle sosyolojinin kazandırdığı sorgulama alışkanlığı, yalnızca akademik bir beceri değil, aynı zamanda demokratik yurttaşlığın temel koşullarından biridir.