yazılariktibasFaşist İdeolojinin Kökenleri: Sınıf körü devrimci düşünceden karşı devrimin teori ve pratiğine...

Faşist İdeolojinin Kökenleri: Sınıf körü devrimci düşünceden karşı devrimin teori ve pratiğine – Ateş Uslu

Mussolini ve çevresindekiler mikro düzeyde insan psikolojisinin dikkate alınmasını, makro düzeydeyse “sınıf” yerine “ulus”a çağrı yapılmasını salık veriyorlardı

Orjinal yazının kaynağıbirgun.net
Kategori:

Roma, 1914 yılı, bahar ayları. Savaş rüzgârlarının etkisi giderek daha fazla hissedilirken İtalyan Sosyalist Partisi’nin otuzlu yaşlarının başındaki ideologlarından biri, Benito Mussolini, parti yönetiminde baskın olan eğilime karşı tepkisini artık gizlemiyordu. Aslında partinin pek çok yöneticisiyle aralarındaki ayrışmalar birkaç yıl öncesine uzanıyordu. Genç Mussolini yazılarında ve konuşmalarında Marx’tan ve Engels’ten saygıyla bahsetse de düşüncelerinde 1900’lerin başlarında son derece etkili olan “devrimci sendikalizm”in etkisi çok daha baskındı. Georges Sorel ve Arturo Labriola gibi devrimci sendikalistlerden etkilenerek, geniş halk kitlelerini kahramanlık mitleriyle, hatta gerekirse savaş çağrılarıyla harekete geçirecek bir politik hat kurmayı ümit ediyordu.

Devrimci sendikalizm on dokuzuncu yüzyıl sonunun giderek güçlenen işçi sınıfı hareketleriyle “yaşam felsefesi” (ya da “vitalizm”, Öztürkçe karşılığıyla “dirimselcilik”) akımının birleşimiyle oluşmuştu. Yaşam felsefesi, doğal ve toplumsal gerçekliği modern bilimin yöntemleriyle açıklayabilme iddiasını taşıyan yaklaşımlara karşı bir tepki olarak ortaya çıkmıştı; pozitivizmi (ama bu arada Marksist materyalizm gibi başka akımları da) gerçekliği donuklaştırmakla, indirgemecilikle itham ediyorlardı. Önerdikleriyse “yaşam”ın, varoluşun her alanına sirayet eden canlılığıyla ve anlaşılmazlığıyla kucaklanması ve coşkulu övgüsüydü. Sosyalist siyasette bunun karşılığı işçi sınıfını (örneğin artık-değer sömürüsüne dair) karmaşık teoriler yoluyla bilinçlendirip devrim hazırlığı yapmak yerine “hemen şimdi ve burada” var olan yaşam dinamizmini devrimci bir yöne doğru evriltmeye çabalamaktı. Sorel, Şiddet Üzerine Düşünceler’inde proletaryanın zafer için mücadelesini bir tür mitik mücadele olarak anlatmış, şiddetin veya proletaryanın toplumdaki konumunun kapsamlı bir bilimsel incelemesine yer vermek yerine devrimci şiddetin devrimci duyguları ve hareketi uyandırmasından bahsetmeyi yeğlemişti. Bu düşüncelerin İtalya’da önde gelen bir temsilcisi vardı: Arturo Labriola (19’uncu yüzyılın önde gelen Marksist düşünürlerinden Antonio Labriola ile karıştırılmamaldır).

Aslında bütün bu katkıların arka planında neredeyse tüm yirminci yüzyıla damgasını vuracak bir teorik bir de stratejik tartışma vardı. Strateji bakımından, konu Ernst Bloch’un 1950’lerde Umut İlkesi’nde “Marksizm’in soğuk ve sıcak akıntıları” olarak adlandıracağı ikilikte düğümleniyordu: “[Marksizm’in] tükenmemiş beklenti doluluğu devrimci teori- pratiği coşkunlukla ışıtır, onun kesinkes gözardı edilemez belirlemeleri soğukkanlı bir analizi, dikkatli ve dakik stratejiyi gerektirirler; ikincisi soğuk kızıldır, ilki sıcak.” Bloch bu iki “akıntı”, yani coşkulu ajitasyon ve soğukkanlı analiz arasında bir diyalektik ilişki, bir bütünlük olduğunu düşünüyordu. 20’nci yüzyılın başında Yaşam Felsefesi’nin etkisi altındaki sol düşünürlerse soğukkanlı analizi coşkulu nutuklara kurban ediyorlardı; teorisi olmayıp pratikle yetinen ajitatif bir söylem ister istemez halkın “şimdi ve burada” bulunan duygularını coşturmaya çalışırken “şimdi ve burada” bulunan egemen ideolojiyi, örneğin milliyetçi fikirleri yeniden üretiyordu. Üstelik bu tercihin felsefi bir zemini de vardı: Nietzsche ve Bergson kabına sığmayan yaratıcılık övgüsüyle bilim ve rasyonalite temelli açıklamaların donukluğuna eleştiriler yöneltmiş, geleceğin öngörülemez olduğunu anlatmışlardı. Doğada olduğu gibi insanda da öngörülemez ve açıklanamaz olanın dikkate alınması gerektiği kanısındaydılar.

Mussolini daha 1910’ların başında İtalyan Sosyalist Partisi’nin dinamizmden yoksun olduğu sonucuna varmış, Marksizm’den çok devrimci sendikacılığın dilini kullanarak yeni bir devrimci radikalizm yaratmaya kendini adamıştı. Ancak bu devrimci dinamizmin sınıfsal içeriği giderek muğlaklaşıyordu. Mussolini ve çevresindekiler mikro düzeyde insan psikolojisinin dikkate alınmasını, makro düzeydeyse “sınıf” yerine “ulus”a çağrı yapılmasını salık veriyorlardı. Pratikte bu, insanların duygularına hitap eden ve ulusu temel aktör olarak gören bir politika anlamına geliyordu. Savaşın arifesinde, belirginleşen bu düşünceleri savaş sırasında, özellikle de 1915’ten itibaren açıkça anti-Marksist bir hal almıştı. Toplumsal mücadele işçi sınıfı ve burjuvazi arasında değil, “üreticiler” ve “asalaklar” arasındaydı; üreticiler işçi sınıfının yanında burjuvazinin kimi fraksiyonlarını da kapsıyordu, asalaklarsa burjuvazinin yalnızca belirli bir kesimiydi. Bu görüşlerde, yaşamının sonlarına doğru ütopik sosyalist tınılar edinse de aslında tam anlamıyla bir kapitalist-burjuva ideoloğu olan Henri Saint-Simon’un fikirlerinin yankısını bulmak mümkündür: Saint-Simon’un pek çok eserinde olduğu gibi 20’nci yüzyıl başının devrimci sendikalistleri ve Mussolini’nin yazılarında da kapitalist ya da işçi sınıflarını içeren, ulusal nitelik taşıyan ve üretime katkıda bulunan bir “üreticiler” kitlesine yönelik övgüler sıralanır.

Özetlemek gerekirse, Mussolini’nin faşizminin belirli açılardan “sol”da izleri sürülebilir. Ancak faşizmin kökenindeki “sol”, sınıfsal analizi ve politikayı bir kenara bırakan, sermaye sınıfının ve kapitalist üretim biçiminin bütünsel eleştirisini yapmak yerine kapitalist sınıfın belirli kesimlerini hedef almakla yetinen, halkın duygularını harekete geçirmek adına egemen ideolojinin sınıflar-üstü ulus söylemini kullanmakta beis görmeyen bir “sol”dur. Mussolini çevresinin 1920’lerde karşıdevrimci bir hareket kurmasını kolaylaştıran faktörlerden biri de bu siyasal hattın 1910’lardaki “devrimci” döneminde bile sermayedar sınıfla uzlaşmaya hazır olmasıdır.

 

Ateş Uslu, Siyasal Düşüncelerin Toplumsal Tarihi 3, İstanbul: Yordam Kitap, 2022 (ikinci basım), s. 351-353.

Ernst Bloch, Umut İlkesi: Cilt 1, çev. Tanıl Bora, İstanbul: İletişim Yayınları, s. 260.

Zeev Sternhell vd., Faşist İdeolojinin Doğuşu, çev. Şule Çiltaş, İstanbul: Ayrıntı Yayınları, 2012, 5. bölüm.


Yeniçağ Kıbrıs sitesinden daha fazla şey keşfedin

Son gönderilerin e-postanıza gönderilmesi için abone olun.

Leave a reply

Lütfen yorumunuzu giriniz!
Lütfen isminizi buraya giriniz

Bu site istenmeyenleri azaltmak için Akismet kullanır. Yorum verilerinizin nasıl işlendiğini öğrenin.

Diğer yazıları

Vladimir Simović yazdı: Sırbistanlı öğrenciler Vučić’i nasıl yendi?

Seçim analizi: Vladimir Simović(Solidarnost üyesi, Avrupa Solu Yönetim Kurulu...

Önder Algedik yazdı: COP31’in Gizlediği

Birikim'de bu yıl yayımlanan dört yazıda aynı soruyu farklı...

Nuray Sancar yazdı: COP 31 iklim zirvesi… şaka gibi

Üç gün sonra Antalya’da genişletilmiş Expo sahasında düzenlenecek COP...

Yelda Erçandırlı yazdı: Lula, ekstraktivizm ve sol kalkınmacılığın sınırları

Luiz Inácio Lula da Silva’nın 25 Ekim 2026’da dördüncü...

Mahir Ulutaş yazdı: Ankara-Bakü hattındaki krizin yapısal dinamikleri üzerine

Ankara ve Bakü arasındaki “kardeşlik”, en çetin diplomatik krizlerinden...
4,663BeğenenlerBeğen
1,585TakipçilerTakip Et
4,267TakipçilerTakip Et
1,400AboneAbone Ol

Son eklenenler

#podcast Avrupa’nın Aranan Suçluları ve Kıbrıs’ın Kuzeyi | 15+ Dakikada Gündem

Murat Kanatlı ve karikatürist Serhan Gazioğlu; çizgilerin diliyle Kıbrıs'ın kuzeyindeki siyasi atmosferi, yaklaşan seçim tartışmalarını ve toplumun geçmişten bugüne uzanan tarihsel yüzleşmelerini canlı yayında masaya yatırdı.

Şener Elcil yazdı: Hayaller ve Gerçekler | Dreams and Realities

Geçtiğimiz hafta, Türkiye’nin ev sahipliğinde Antalya’da yapılan “Dünya İklim...

Özkan Yıkıcı yazdı: Onbeş Kasımlı Pazar gününden

Kıbrıs'ta Onbeş Kasım yakın tarihi gün dönemi ikili şekilde...

Özkan Yıkıcı yazdı: On Beş Kasım güncesinden önemli notlar ve kısa yüzleşmeler

On Beş Kasım güncesinden önemli notlar ve kısa yüzleşmeler On...

Çağla Elektrikçi yazdı: Alfa ve Kalfaları- Russell Brand

Son on yıl içerisinde erkeklik üzerine yürütülen tartışmalar giderek...

Nevzat Hami yazdı: Sandığın dışında da hayat var

Boykot, temsiliyet ve siyasi irade üzerine Seçimlere katılmak demokratik bir...

Özkan Yıkıcı yazdı: Bizim telden dolaşlama yapalım

Gerçekten, dünya ile alakalı birçok yazı yazdıktan sonra, ülkemize...

Canlı yayın

01:06:52

#video “Mış Gibi Yaparak Yaşayamam!”: Çiğdem Dürüst Kamudaki Çürümeyi Anlattı | Gündem+

Kamuda liyakat bitti mi, sistem nasıl kilitlendi? Eski üst düzey bürokrat Çiğdem Dürüst, Gündem+ yayınında kamu çarklarının neden dönmediğini ve Kıbrıs'ın kuzeyindeki idari çöküşü tüm açıklığıyla değerlendirdi.
01:02:49

#video “Güngör Yanıyor, Dağlar Yok Oluyor!”: Çevre Katliamında COP31 İkiyüzlülüğü | 15+ Dakikada Gündem

15+ Dakikada Gündem ekibi; günlerdir için için yanan Güngör Çöplüğü’nü, dağları kemiren taş ocaklarını ve sahada çevre felaketi yaşanırken uluslararası zirvelerde sergilenen "sıfır atık" şovlarını canlı yayında masaya yatırdı.
01:10:48

#video ABD Seçimlerinde Tsunami: Senato ve Kongre’deki Yeni Dengeler Neyi Değiştirecek? | Yeniçağ Güncel

Yeni ABD yönetimi ve Kongre aritmetiği dış politikayı nasıl şekillendirecek? Prof. Dr. Erol Kaymak, Yeniçağ Güncel programında ABD seçimlerinin perde arkasını, küresel dengeleri ve Kıbrıs'ın kuzeyini ilgilendiren diplomatik süreçleri ele aldı.