Vladimir Simović yazdı: Sırbistanlı öğrenciler Vučić’i nasıl yendi?

Seçim analizi: Vladimir Simović
(Solidarnost üyesi, Avrupa Solu Yönetim Kurulu üyesi)

Vučić rejimi, iktidarda geçirdiği 14 yılın ardından Sırbistan’da seçimleri kaybetti. Yüz binlerce seçmeni yeniden sandığa döndüren, doğrudan demokrasiye dayalı ve öğrencilerin öncülük ettiği bu hareketin lideri yoktu.

Lideri olmayan bir hareket yüz binlerce kişiyi yeniden sandığa getirdi. Rejimi ayakta tutan modeli değiştirip değiştiremeyeceği ise ayrı bir soru.

Aleksandar Vučić rejimi, 14 yılın ardından Sırbistan’da seçimleri kaybetti. Ülke çapında örgütlenen, doğrudan demokrasi ilkelerine dayanan geniş bir toplumsal hareketin; devlet aygıtının önemli bir bölümünü, özellikle yargı ve polisin bazı kesimlerini kendi denetimine alan ve çevresinde ekonomik güç ağı kuran otoriter bir lideri yenebileceğine kaç kişi inanmıştı? Bugün pek çok kişi sonucun beklenmedik olmadığını söyleyecektir.

Ancak sürecin içindeki insanlar açısından bakıldığında, işlerin umulduğu gibi gitmeyebileceği korkusu 25 Ekim Pazar günü saat 21.31’e, Vučić’in kendi listesinin yenildiğini kabul ettiği ana kadar sürdü.

Yenilginin aritmetiği

Haftalardır gerilim tırmanıyordu. Seçim yaklaşırken Vučić, seçim sonrasında yaşanabilecek her türlü huzursuzluğun “hızla bastırılacağı” uyarısında bulundu. Seçim günü seçmenler, sandık kurulu üyeleri ve gözlemciler sandıkların neredeyse üçte birinde baskıyla karşılaştı; sandıkların dışında yaşanan şiddet olayları gün ilerledikçe arttı. Akşam olduğunda, polis ve suç örgütleri Belgrad’ın merkezinde toplanırken sokaklarda olası şiddet olayları için zemin hazırlanmıştı. Ancak katılım, sonucu tartışmaya yer bırakmayacak hâle getirdi.

Sonuç o gece açıkça görülüyordu ama öncesinde tahmin edilmesi hiç kolay değildi. Bu kadar az kişinin sonucu beklemeye cesaret ettiğini anlamak için, Sırp İlerleme Partisi’nin (SNS) iktidara gelişinden bu yana seçimlerdeki oy dağılımına bakmak gerekiyor. Vučić’in Sırp İlerleme Partisi, 2023 parlamento seçimlerinde kullanılan oyların yüzde 46,7’sine karşılık gelen 1,78 milyon oy aldı. Sırbistan Sosyalist Partisi’yle (SPS) birlikte iktidar koalisyonunun oyu 2 milyona ulaştı. En büyük muhalefet listesi 900 bin oy aldı. Katılım yüzde 58,7, yani 3,8 milyon seçmendi.

SNS’nin iktidara geldiği 2012’den bu yana parlamento seçimlerine katılım hiçbir zaman yüzde 59’u aşmadı. Partinin oyu hiçbir zaman 1,6 milyonun altına düşmedi, 2 milyonu da geçmedi. Sırp siyasetinin yapısal sınırı buydu: İktidar partisi için istikrarlı ve disiplinli bir seçmen bloku; karşısında parçalı bir muhalefet ve sandığa gitmeyi tümüyle bırakmış geniş bir yurttaş kesimi.

On altı kişinin ölümüne yol açan Novi Sad tren istasyonu sundurmasının çökmesiyle başlayan iki yıllık protestoların ardından, SNS’nin oyunu artırmasını beklemek zordu. Asıl soru, başka bir listenin daha fazla oy almasını sağlayacak kadar katılım artışı yaşanıp yaşanmayacağıydı.

Yaşandı. Cumhuriyet Seçim Komisyonunun ön sonuçlarına göre 4,43 milyon yurttaş oy kullandı; katılım yüzde 69’a ulaştı. Bu, 2023’e kıyasla yaklaşık 10 puanlık bir artıştı. Öğrenci Listesi, kullanılan oyların yüzde 53’üne karşılık gelen 2,35 milyon oy aldı. Vučić’in listesi 1,73 milyon oyla yüzde 39’da kaldı. Bu kez ayrı yarışan SPS yüzde 2,1, yani yaklaşık 95 bin oy aldı ve 1990’da kuruluşundan bu yana ilk kez parlamentonun dışında kalacak.

Ancak en açıklayıcı rakam kazananınki değil. SNS’nin öncülük ettiği liste çökmedi: Aldığı 1,73 milyon oy, partinin on yılı aşkın süredir koruduğu aralıkta. Rejim, kendi seçmen tabanını kaybettiği için yenilmedi. Yaklaşık 600 bin kişi üç yıl öncesine kıyasla daha fazla sandığa gitti ve muhalefet oyları tek bir listede birleşti; rejim bu yüzden kaybetti. Bazı muhalefet partileri, referandumu andıran havayı doğru okuyarak Öğrenci Listesi’ni destekledi ve yarıştan çekildi. Buna rağmen yarışan diğerleri yüzde 1’e bile ulaşamayarak seçim barajının çok altında kaldı.

Bu da seçimin temel sorusunu gündeme getiriyor: Parti örgütü, seçim deneyimi, ulusal televizyonlara erişimi ve lideri olmayan bir hareket; yıllardır yerleşik muhalefetin ulaşamadığı yüz binlerce yurttaşı sandığa nasıl döndürdü?

Partilerin ötesinde siyaset

Yanıt aritmetikten çok sosyolojik. Sırbistan’da yıllarca gençlerin siyasete ilgisiz, siyasetten kopuk ve kayıtsız olduğu; örgütlenmektense göç etmeyi tercih ettikleri yönündeki görüş hâkimdi. Belki de ölçüm yöntemi yanlıştı. Sonuç, hiç sorgulanmayan bir varsayıma dayanıyordu: Siyasi katılımın, mevcut hâliyle siyasi sistemin içinden değerlendirilmesi gerektiği varsayımına.

Gençler kayıtsız değildi. Mevcut siyasi yapılar, yeni döneme ve yeni taleplere yanıt veremeyecek kadar daralmıştı.

Profesyonelleşmiş siyasi partiler, toplumsal grupları temsil etme işlevini giderek yitirdi. Temsil ettiklerini öne sürdükleri kesimlerin çıkarlarını dile getirmek yerine, siyasi ve ekonomik statükoyu koruyan teknokratik bir zihniyeti, sözde tarafsız ve yönetim odaklı bir siyaset anlayışını yeniden üretiyorlar. Sırbistan’da bu genel eğilim en uç biçimini aldı.

Muhalefet, ideolojik farklılıklardan çok kişisel rekabetlerle şekillenen dar çevrelere bölünmüştü; liderleri partileri kendi özel mülkleri gibi görüyordu. Muhalefetin bazı kesimleri ciddi kişisel bedeller ödeyerek direnirken, bazıları rejim karşıtlığından rejim ortaklığına geçerek ideolojinin ne kadar önemsiz olduğunu gösterdi. Kârlı bir görev ya da anlaşma söz konusu olduğunda saf değiştirdiler.

Rejim ise kamusal alanı ele geçirdi: Ulusal yayın yapan bütün televizyon kanalları hizaya getirildi; rejime karşı çıkan herkes sistematik bir karalama kampanyasının hedefi oldu. Bağımsız medya kuruluşlarını “terörist” diye niteleyen, bizzat cumhurbaşkanının kendisiydi.

Bu kuruluşların erişimi bilerek sınırlandırılmıştı. En etkili bağımsız televizyon kanalları yalnızca tek bir kablo operatörü üzerinden izlenebiliyordu. Reklamverenler bu kanallardan uzak duruyor, medya projelerine ayrılan kamu kaynakları da büyük ölçüde hükümete bağlı yayın kuruluşlarına akıyordu.

Şeffaflığın yetersiz olduğu, kamusal ve siyasi alanın yeni seslere ve fikirlere kapandığı bir ortamda bir şeylerin değişmesi kaçınılmazdı.

Değişim, yenilenen Novi Sad tren istasyonunun sundurmasının çökmesiyle başladı. Bu çöküş, kamu projelerinin özel kâr ve siyasi tanıtım için kullanıldığı, güvenliğin ise son sıraya konduğu bir sistemi açığa çıkardı. Tepki, Sırbistan’ın bu ölçekte daha önce görmediği bir biçim aldı. Ülkenin sosyalizm sonrası tarihindeki seçim değişimleri o güne kadar hep partilerin öncülüğünde gerçekleşmişti.

Toplumsal hareketler yüzyıl boyunca, özellikle de son on yılda dalgalar hâlinde ortaya çıktı. Belgrad Waterfront projesine karşı düzenlenen eylemlerden Rio Tinto’nun planladığı lityum madenine karşı yapılan kitlesel protestolara kadar her biri, örgütlenmeyi öğrenmiş insanları ve protestolar sona erdiğinde dağılmayan ağları geride bıraktı. Bugün yeni olan, toplumsal hareketin başat siyasi aktör hâline gelmesi ve partilerin onu takip etmek zorunda kalması.

Hareketin kendi içindeki işleyiş doğrudan demokrasiye dayanıyordu. Öğrenciler, her fakültede herkesin öneri sunabildiği, tartışmaya katılabildiği ve oy kullanabildiği açık toplantılar olan plenumlarda örgütlendi. Hareketi çökertmek için işbirliğine çekilebilecek, itibarsızlaştırılabilecek ya da tutuklanabilecek liderler yoktu. Bunun da bir geçmişi var. Plenum demokrasisi ilk olarak 2006’da Belgrad Üniversitesinde Bologna reformuna ve artan öğrenim ücretlerine karşı verilen mücadelelerde gelişti. Sonraki yıllarda Ljubljana ve Zagreb üniversitelerine yayıldı; şimdi Sırbistan’daki öğrencilere geri döndü. Öğrenciler 2025 baharında yurttaşları da aynı modeli benimsemeye çağırdı. Ülke çapında yayılan yerel meclisler, birçok kentte yerel sorunları tartışma ve ortak eylem örgütleme forumlarına dönüştü.

Hareketin uzun süre ayrı kalmış mücadeleleri bir araya getirme becerisi de en az bunun kadar önemliydi. Sınıfsal sınırları aşarak çiftçilerle, öğretmenlerle, avukatlarla ve bilişim sektörüyle bağlar kurdu. Sırbistan’ın en büyük beş sendika konfederasyonu, öğrencilerle birlikte çalışma yasalarını değiştirmeye yönelik ortak bir platform imzaladı. Bu platformda, 1996’dan beri yürürlükte olan ve genel grev örgütlemeyi neredeyse imkânsız kılan eski grev yasası da yer alıyordu. Birlikte, muhtemelen onlarca yılın en büyük 1 Mayıs mitingini düzenlediler.

Sırp toplumunun uzun süredir kıyısına itilen, ülkenin güneyindeki Boşnakların çoğunlukta olduğu Novi Pazar yeniden merkeze taşındı. Ülkenin geri kalanına görünmez olduklarını hisseden kentteki öğrenciler, hareketin önemli itici güçlerinden biri hâline geldi. Milliyetçi söylemlerin kamusal yaşamı onlarca yıl belirlemesinin ardından öğrenci hareketi, artık “senin” ve “benim” diye bir şey olmadığını ilan eden pankartlarla Sırbistan’ın bütün yurttaşlarına ait olduğunu gösterdi.

Öğrenciler Sırbistan’ı kent kent, köy köy yürüyerek dolaştı; onlarca yıldır siyasetçi görmemiş yerlerde insanlarla yüz yüze görüştü. “Her Köyde Bir Öğrenci” gibi girişimlerle rejimin medya tekelini aşarak insanlarla aracısız konuştu. Öğrencilerin kendi verilerine göre 600 binden fazla kapıyı çaldılar; bu, ülkedeki yaklaşık her beş haneden biri demek. Katılım oranlarına yansıyan, bu kesintisiz çalışmaydı.

Aynı örgütlenme seçim gününde de sürdü. İktidar partisinin seçim sürecini en küçük sandık kuruluna kadar uzun zamandır denetlediği ülkede Öğrenci Listesi, en uzak köyler de dâhil olmak üzere Sırbistan’daki yaklaşık 8.300 sandığın her birine eğitimli iki görevli yerleştirmeyi hedefledi. Daha önce hiçbir muhalefet listesi bu ölçekte bir kapsama ulaşmamıştı. Bu görevi üstlenenlerin çoğu daha önce bir seçimde hiç görev almamıştı.

Haftalar boyunca hazırlık yaptılar: Seçim yasalarını ve usullerini incelediler, eğitimlere katıldılar, sandıklarında ve belediye düzeyinde diğer kişilerle eşgüdüm sağladılar. Sandık gözlemcileri ve sandıkların dışındaki gelişmeleri izleyen mobil ekiplerle birlikte zaferin önemli bir bölümünü kendileri getirdiler. Bu çalışma bütün usulsüzlükleri önleyemedi ancak bilindik manipülasyon yöntemlerinin kullanılmasını çok daha zorlaştırdı.

Yine de bu kadar çok insanın neden zamanını ve risk almayı göze aldığını yalnızca örgütlenmeyle açıklamak mümkün değil.

İnsanları harekete geçiren şey, tek bir trajediden ya da trajedinin açığa çıkardığı yolsuzluktan daha derindi. Küresel ölçekte toplumsal hareketler büyüyor; çünkü mevcut siyasi yapılar, toplumsal grupların çıkarlarını dile getiremeyecek kadar daraldı. Sırbistan’da ve daha geniş bölge coğrafyasında bu hoşnutsuzluğun daha kapsamlı, maddi bir temeli var: Toplumlarımız, merkez ülkeler için ucuz kaynak ve işgücü tedarikçisi olarak dünya sisteminin çevresine eklemlenmiş durumda.

Düşük ücretler, yabancı yatırımcılara verilen teşvikler, yerel topluluklara dayatılan çıkarım projeleri ve gençlerin sürekli göç etmesi, aynı düzenin parçaları. Merkez ülkelerle kurulan bu patronaj ilişkisinde iktidar yapıları, daha geniş toplumsal kesimlerin aleyhine kendi konum ve çıkarlarını güvence altına aldı. Sundurmanın çökmesi, bu modelin bedelini görünür kıldı. Seçmenler 25 Ekim’de yalnızca bir hükümeti değil, o hükümetin yönettiği modeli de reddetti.

SNS devletsiz kazanamaz

SNS’nin 1,73 milyon oyu, Öğrenci Listesi’nin zaferi kadar dikkati hak ediyor. Bu oylar, iktidar partisinin tabanını kaybetmeden seçimi yitirdiğini gösteriyor. Bu tabanı ve partinin iktidardan düşünce neden aynı desteği korumasının zor olduğunu anlamak için nasıl oluşturulduğuna bakmak gerekiyor.

SNS, Sırbistan’ın küresel mali krizden hâlâ çıkamadığı 2012’de iktidara geldi. Ülkenin krizin etkisini karşılayabilecek üretim tabanı çok azaldığı için kriz Sırbistan’ı özellikle ağır vurmuştu. Bu taban iki kez aşındırılmıştı: Önce 1990’larda savaş, yaptırımlar ve hiperenflasyonla; ardından 2000’den sonra, yerli sanayinin geriye kalan önemli bölümünü kapatan ya da içini boşaltan özelleştirme dalgasıyla.

SNS, bu çifte çöküş yüzünden işsiz ve umutsuz kalan kesimlerden destek topladı. Zengin iş insanlarına ve yolsuzluğa karşı kampanya yürüttü; iktidarının ilk aylarında ülkenin en zengin iş insanı Miroslav Mišković’in tutuklanması bu vaadi somutlaştırdı. Başlangıçta kendisini siyasi gücü özel servete dönüştürmenin aracı olarak değil, sıradan insanları temsil eden bir siyasi proje olarak sundu.

Çok geçmeden gerçekte tam tersinin yaşandığı anlaşıldı. SNS, kampanya yürüttüğü ayrıcalıklı servet ağlarını dağıtmak yerine yeniden kurarak kendi çevresinde topladı.

Bu yapının tepesinde, servetini devlet ihalelerine ve kamu kaynaklarıyla finanse edilen projelere ayrıcalıklı erişime borçlu yeni bir iş çevresi ortaya çıktı. Bu servet; inşaat, altyapı, finans ve danışmanlık gibi rekabetten korunan sektörlerde yoğunlaştı. Bu alanlarda gelir piyasadan çok kamu alımlarından, izinlerden ve devlete ait şirketlerle yapılan anlaşmalardan geliyordu. Yalnızca 2024’te hükümete yakın on iş insanına ait şirketlerin toplam geliri 1 milyar avroyu aştı.

Bu, çevre ülke modelinin ülke içindeki yüzüydü: Yabancı sermayeye ucuz işgücü ve teşvikler sunulurken, iktidar partisine yakın yerli sermayeye devlet sunuldu.

Alt kesimde ise iş, emekli aylığı ya da sözleşme için devlete bağımlı olanlar, devleti kontrol eden partiye bağlandı. Aralık 2013’te mali önlem olarak kamu sektöründe işe alım yasağı getirildi; yeni işe alınacak herkes için hükümet komisyonunun onayı şart koşuldu. Uygulamada bu düzenleme, kamu istihdamını iktidar partisinin istediği gibi dağıtabileceği bir kaynağa dönüştürdü. İstihdam, ihaleler, teşvikler ve sosyal yardımlar siyasi sadakatin bedeli hâline geldi.

Çevrelerinde “garanti oy” sistemi büyüdü: Parti üyelerinden iş arkadaşlarının, komşularının ve akrabalarının oylarını toplamaları bekleniyordu; partide ilerlemeleri, kaç kişinin oyunu garanti edebildiklerine bağlıydı. Kamu sektörü çalışanları mitinglere katılmaları ve iktidar bloku için oy kullanmaları yönünde, işlerini kaybetme tehdidiyle baskı gördü.

SNS’ye oy verenleri ahlaki bir başarısızlıkla suçlamak yanlış olur. Sanayisizleşme ve güvencesizlikle içi boşaltılmış, hakların güvence altına alınmadığı, dağıtıldığı bir toplumda patronaj ağları gündelik sorunları çözmenin çoğu zaman eldeki tek yolu. İş bulmak, izin almak ya da hastanede yer bulmak için bu ağlara başvuruluyor. Böyle koşullarda sadakat, inançtan çok bağımlılıkla ilgilidir; bağımlılık da bireysel bir tercih değil, sistemin ürünüdür.

Elbette SNS’ye verilen her oy patronaj ilişkilerine dayanmıyordu. Desteğin bir bölümü ideolojik aidiyetten, ulusal duygulardan ve değişim korkusundan besleniyordu. Bunların hepsi, iktidar partisinin denetlediği medya düzeni ve onun aracı olan magazin gazeteleri tarafından her gün körükleniyordu. Ancak seçim makinesinin çekirdeği, kaynakların dağıtımı üzerindeki denetimle kurulmuştu.

SNS’nin iktidar olmadan aynı sonucu tekrarlamasının zor olmasının nedeni bu. Aldığı oy yalnızca bireysel tercihlerin toplamı değil, işleyebilmek için devlete erişim gerektiren bir yapının ürünüydü. Devlete erişim kaybedilince bu kaldıraç da kaybolur. Bu nedenle iktidarı kaybetmek, bu yapı için sıradan bir seçim yenilgisi değil.

Devlet kaynaklarıyla edinilen servet, devletin kontrolüne bağımlı kalıyor. Bu serveti biriktirenler için seçimdeki mesele yalnızca siyasi değildi; servetlerini korumak, bazıları içinse yargılanmaktan kaçınmak da söz konusuydu.

Aynı mantık Sırbistan sınırlarının ötesinde de işledi. İktidar partisi ülke içinde patron gibi davranırken, dışarıda kendisini aynı anda bütün büyük güçlere müşteri olarak sundu. Avrupa Birliği istikrarı, Kosova konusunda işbirliğini ve Jadar madeninin stratejik projeler listesine alınmasıyla birlikte lityuma erişimi aldı. Fransa milyarlarca avroluk savaş uçağı sattı. ABD başkanının ailesine, Belgrad’ın merkezindeki tarihî bir askerî bina lüks bir projeye dönüştürülmek üzere teklif edildi.

Rusya ülkenin enerji sektörü üzerindeki nüfuzunu korudu; Çin, Novi Sad istasyonunun da bir parçası olduğu demiryolu yenilemesi dâhil altyapı ihalelerini aldı; İsrail ise askerî insansız hava araçları için bir üretim tesisi kazandı.

Her patron kendi anlaşmasını aldı. Karşılığında rejim, en çok ihtiyaç duyduğu şeyi elde etti: Siyasi tanınma ve otoriter uygulamalarına karşı sessizlik. Bu, Doğu ile Batı arasında yürütülen bir denge siyaseti değil, herkese sunulan aynı alışverişti.

Yeni hükümetin önündeki soru, bu mekanizmayı ülke içinde ve eski rejimi ayakta tutan güçlerle ilişkilerinde kırıp kırmayacağı ya da yalnızca denetimini devralıp almayacağı. Patronaj, vicdana seslenerek ya da bir grup yetkiliyi diğerleriyle değiştirerek ortadan kaldırılamaz. Birilerinin iyi niyetine bağlı işlerde, yardımlarda ve izinlerde ifadesini bulan keyfî güçle yaşar.

Bu mekanizma ancak herkese eşit biçimde tanınan haklarla zayıflatılabilir: Uygulanan işçi hakları, lütuf değil hak olarak sunulan sosyal yardımlar ve şeffaf kamu istihdamı. Dış ilişkilerde bunun karşılığı şeffaflıktır: Yabancı devletler ve yatırımcılarla yapılan anlaşmaların açıkça müzakere edilmesi, kamu denetimine tabi tutulması ve iktidardakilerin ayakta kalmasına değil ortak çıkara göre değerlendirilmesi.

Yeni hükümetin devraldığı tablo

SNS, seçim aygıtını besleyen en önemli kaynaklar üzerindeki denetimini kaybetti: İstihdamın, ihalelerin ve teşviklerin dağıtıldığı hükümet, bütçe ve bakanlıkları. Ancak tüm mevzilerini yitirmiş değil. On dört yılda kurduğu yapı; bu seçimlerin doğrudan ya da kısa sürede erişemediği alanlarda büyük ölçüde yerinde duruyor: Savcılıkta, yargının bazı kesimlerinde, güvenlik birimlerinde, kamu işletmelerinde ve ülkenin en etkili medya kuruluşlarının sahipliğinde.

Yerel düzeyde SNS, ülkedeki bir yer dışında bütün kent ve belediyeleri hâlâ yönetiyor. Bu mevziler yeni hükümetin önünü kesebilir ve eski yapıya biriktirdiği gücü savunmak için dayanak sağlayabilir.

Geçiş sürecinin kendisi bile eski rejimin içinden geçiyor. Anayasaya göre cumhurbaşkanı, parlamento gruplarına danışıyor ve başbakanı öneriyor. Vučić’in istifasından bu yana bu görevi, aynı zamanda görevden ayrılan parlamentoya başkanlık etmiş kıdemli SNS yetkilisi Ana Brnabić yürütüyor. Cumhurbaşkanlığı seçimi aralık ayı sonuna kadar yapılmalı.

Oylamanın ardından geçen ilk günler, kurumların saflarını ne kadar çabuk değiştirebildiğini gösterdi. Yüksek Kamu Savcılığı bünyesindeki bir komisyon, uzun süredir iktidar partisinin aracı olarak görülen Belgrad Savcılığının ele aldığı dosyaları incelemeye başladı; kamu yayıncısının direktörü de istifa etti. Bu gerekli bir adım ancak risksiz değil. Yıllarca sessiz kalan kurumlar birden bağımsızlıklarını keşfediyor.

Bir iktidar partisine hizmet etmiş aygıt, aynı kolaylıkla sıradakine de hizmet edebilir. Asıl sınav, yeni hükümetin bu kurumların işleyiş kurallarını değiştirip değiştirmeyeceği.

Bir de para meselesi var. Devlet üzerinden zenginleşilen on dört yıl, SNS çevresinde büyük kaynaklara sahip bir yapı bıraktı. Bu kaynakların yaklaşan değişimleri engellemek için kullanılıp kullanılmayacağı henüz belli değil. Hukuka aykırı yollarla edinilen varlıkların ülkeden çıkarıldığına, çıkarılmadıysa da çıkarılmakta olduğuna dair işaretler şimdiden var. Öğrenci Listesi’nin programı, mal varlığının kaynağına ilişkin bir yasa çıkarılmasını ve hukuka aykırı biçimde edinilen servete el konulmasını vaat ediyor.

Bu vaadin bir karşılığı olup olmayacağı, her şeyden önce yargıya bağlı: Mahkemeler ve savcılar, para erişilemez hâle gelmeden önce aktığı gizli kanalları kapatacak kadar hızlı ve etkili davranabilecek mi?

Ekonomik model de farklı bir sınav oluşturuyor. Öğrenci Listesi’nin programında Sırbistan’ın yabancı şirketlerin sömürdüğü ucuz işgücü ve doğal kaynak ülkesi olarak kalmaması gerektiği açıkça belirtiliyor. Program, belirli süreli iş sözleşmelerinin kısaltılmasını ve tarım arazileriyle suyun ulusal varlık olarak korunmasını öneriyor.

Ayrıca bütün öğrenciler için ücretsiz ders kitapları, her köyde bir doktor, genç ailelerle eğitim ve sağlık çalışanları için uygun fiyatlı kiralık konut ve kamu yatırımlarında kullanılmak üzere hukuka aykırı edinilmiş servete el konulması da vaat ediliyor. Öğrenci Listesi’nin bütün sözleşmeleri açıklama, eski rejimin anlaşmalarını yaptığı gizli mutabakatları ve özel yasaları inceleme sözü ise bir başlangıç.

Bunlar gerçek adımlar. Ancak program, Sırbistan’ın ucuz işgücü ülkesi olmaktan nasıl çıkacağını söylemiyor. Gelişme vizyonu, bu taahhüdün ötesinde, genel formüller düzeyinde kalıyor: “Bilgi ekonomisi”, yeni girişimler ve yerli girişimciler için hibeler, “katma değeri yüksek” sektörlere yöneliş. Ekonomiyi yabancı sermayeye daha az bağımlı kılacak ve çok uluslu şirketlerin tedarik zincirlerinde daha üst basamaklara taşıyacak somut adımlar ya da geliştirilmiş bir sanayi politikası yok.

Farklı bir ekonomi değil, daha adil bir piyasa ekonomisi vaat ediyor.

Dış baskılar bu niyetleri kısa sürede sınayacak. Vučić’i yıllarca istikrarın ve yatırımın güvencesi olarak gören Avrupa Birliği, şimdi öğrencileri kendi değerlerinin temsilcisi olarak karşılıyor ve karşılığında uyum bekliyor. Bunun başında da Rusya’ya yaptırımlar geliyor. Üye sekiz ülke, daha bu yıl temmuz ayında Sırbistan’ın üyelik müzakerelerindeki ilerlemeyi bu konuda engellemişti. Öğrenci Listesi yaptırım uygulamayacağını söyledi.

Brüksel, stratejik proje ilan ettiği Jadar lityum madeninin de ilerlemesini bekleyecek. Fransa, savaş uçağı anlaşmasına uyulmasını; İsrail, insansız hava aracı fabrikasını; Rusya, petrol ve doğal gaz sektöründeki payını; Çin ise altyapı anlaşmalarını korumayı bekleyecek. Eski rejimin her patronu şimdi yeni hükümetle de aynı anlaşmayı yapmaya çalışacak.

Bununla birlikte hükümet değişikliği, daha önce bulunmayan olanaklar da yaratıyor. Kamu sözleşmelerinden ulusal meseleye kadar her konuda pazarlık yapan profesyonel siyasetçiler döneminde kararlar kapalı kapılar ardında alınıyordu. Şeffaflık talepleri üzerine kurulu bir hareketten doğan hükümetin de aynı yolu izlemesi zor olacak. Uzun zamandır kamuoyunun gözü önünde yürütülmeyen AB üyelik müzakereleri, kamusal tartışmanın konusu hâline gelebilir.

Her şeyden önce bu değişim, on yılı aşkın süredir tek bir partiye hizmet eden kurumları demokratikleştirme yolunu açıyor.

Aynı durum Kosova için de geçerli. Ülkede yıllarca milliyetçi söylem sürerken Brüksel ve Washington’da, içeriği kamuoyuna ancak parça parça yansıyan anlaşmalar yapıldı. Mücadelesinin tamamını anayasaya saygı üzerine kuran Öğrenci Listesi’nden, Kosova’yı Sırbistan’ın ayrılmaz parçası olarak tanımlayan anayasa başlangıcındaki hükümden farklı bir tutum alması beklenemez.

Ancak konuya daha açık yaklaşabilir: Yurttaşlara nelerin müzakere edildiğini anlatarak, her şeyi tanıma ya da tanımama ikilemine indirgemek yerine iki toplum arasında temas ve işbirliği kurarak. Her iki taraf için de acil olan enerji arzı, ulaşım, ekonomi ve çevre meselelerine odaklanmak karşılıklı anlayış ve işbirliğinin önünü açabilir. Ancak ilerleme yalnızca Belgrad’a bağlı değil.

Albin Kurti hükümeti, kuzeydeki Sırp toplumuna baskıyı sürdürüyor ve kendilerine vaat edilen özyönetimi engelliyor. Aynı yönde ilerlemeye hazır bir ortak olmadıkça Belgrad’ın açıklığı tek başına yeterli olmayacak.

Zaferden sonra hareket

Bu seçimin bir değişimin mi yoksa yalnızca hükümet değişikliğinin mi habercisi olacağını belirleyecek soru, seçimi kazanan harekete ne olacağı. Öğrenci Listesi’nin amacı hareketin yerini almak değildi. Liste bir araç olarak tasarlanmıştı: Adayları öğrenci plenumlarının belirlediği ölçütlere göre seçildi, programı da aynı meclislerde oylandı. Esas olan plenumlardı; liste ise araçtı.

Bu ayrım şimdi sınanacak. Kurumların kendilerine özgü bir işleyişi var. Parlamento çoğunlukları, bakanlıklar ve çoğunluğu bir arada tutmak için gereken disiplin, temsilcileri kendilerini seçenlerden uzaklaştırıp yönetmenin gereklerine yaklaştırıyor. Hareket, plenumların adayları üzerinde ne ölçüde denetim sahibi olması gerektiği konusunda şimdiden tartıştı. Liste iktidarı eline aldığında bu gerilimler daha da büyüyecek.

Doğrudan demokrasi fakültelerden ve mahallelerden doğdu. Şimdi soru, bu ilkelerin kurumlara nasıl yerleştirilebileceği. Başlamak için somut yollar var: Yerel düzeyde katılımcı bütçeleme; yerel meclislerin kararlarına danışma rolünün ötesinde gerçek ağırlık verilmesi; kamu harcamalarının ve resmî kararların varsayılan olarak açıklanması; bağımsız denetim kurumlarının güçlendirilmesi; polis üzerinde sivil denetim kurulması ve sendikal örgütlenmenin desteklenmesi.

Hareketin gücü hiçbir zaman listeden gelmedi. Kendi kendini örgütleyen insanlardan, sendikalar ve çiftçilerle kurulan ittifaklardan ve kapı kapı yapılan yüz binlerce görüşmeden geldi. Bu yapılar faal kalırsa yeni hükümeti aşağıdan, ondan bağımsız olarak denetleyebilir ve programın yanıtsız bıraktığı konuları gündemde tutabilir.

Solun burada üstlenebileceği bir rol var: Yolsuzluk karşıtı uzlaşıya toplumsal bir içerik kazandırmak ve yolsuzluğun eski rejimin bir sapması değil, onun ekonomik modelinin işleyiş biçimi olduğunu vurgulamak.

Uzun vadede en önemli sonuç, bugün en az görünen sonuç olabilir: Partilerin kendilerini değil, toplumsal grupları gerçekten temsil ettiği bir siyasi yaşama dönüşün koşullarının oluşması. Profesyonelleşmiş partilerin bıraktığı boşluğu hareket doldurdu. Sol da dâhil olmak üzere yeni siyasi örgütlerin plenumlar ve yerel meclisler deneyimini geliştirip geliştiremeyeceği, bu hükümetten çok daha uzun süre Sırp siyasetini şekillendirecek.

Hükümet değişikliği Sırbistan’ın yapısal sorunlarını çözmeyecek. En fazla, bu sorunları ele almanın koşullarını yaratabilir. İki yıl önce lideri, partisi ve ana akım medyaya erişimi olmayan bir hareketin Vučić gibi otoriter bir lideri yenebileceğine inanan çok az kişi vardı. Şimdi rejimi ayakta tutan sistemi değiştirip değiştiremeyeceği, yeni hükümetten çok onu iktidara getiren hareketin varlığını sürdürmesine bağlı.

Orijinali İngilizce olan bu makalenin çevirisinde yapay zekâ Chatgbt’dan yararlandık. Yayımlanmadan önce çeviriyi bir Yeniçağ Kıbrıs editörü kontrol etti.

Çeviri: Yeniçağ Kıbrıs / Yapay Zekâ Chatgbt