Halil Karapaşaoğlu yazdı: Nereşden Çıgdı Bu Çayhan Düzü?

Çayhan düzünde neler yaşandı?

Pile-Arçoz arasındakı yol yapımının Çayhan düzüne ulaşdı’ını Türg Ajansı Gıprız’ın Gıprız’ın kuzeydeki basına servis eddiyi havadisiynan 25 Ekim 2023 tarihinde övrendig (“Pile-Arçoz yol” 2023). Övrendiyimiz bir şey taha varıdı; “Çayhan düzü” deye bir yer var. Pile-Arçoz yolu arasındakı yol çalışmasında dozerler Birleşmiş Milledler (BM) Barış gücü asgerlernin üsdüne sürüldüydü. Gazeddacı Cenk Mutluyakalı yabdı’ı araşdırmaya görem Pile-Arçoz arasındakı yolun ihalesi Angara’da çıgdı. Mutluyakalı “İhale Ankara’dan… Şirket de… Bütçe de…“Dozer” buradan olabilir!” deye yazdı. (Mutluyakalı 2023). Yabdı’ım araşdırmaya göre BM güşleriynan yumruglaşan gişilerin ço’u da yerleşigmiş. Onnar da Angara’dan… Çayhan düzü operasyonu tam bir Angara işi…

Bu defa 15 Nisan 2026’da şap hasdalı’ından dolayı Gibriyaga gonuşan Gıprızlı paytarlar bu bölgede südlerini Gıprız Cumhuriyeti’ne veren Gıprızlıca gonuşan Gıprızlı hayvancıları kondrol edmeye giddi. Bu sömürge yönetimi tarafından “yeni bir yasa dışı geçiş girişimi” olarag tanımlandı. Ardından Türg asgerleri bölgeye giddi ve Türkiya bayra’nı alana digdi (“BM KKTC” 2026). Çayhan düzü gene gündemimize girdi. Gıprızlılar Çayhan düzü nedir, deye sorgulamaya başladı. Bu yazının konusu Çayhan düzü isminin nerecigden geldiyi, tarihsel anlamının ne oldu’u, neçün o bölgeye Türg yerleşimci kolonyalizminin Çayhan düzü dediyini, sorgulamag olacag.

Neçün Çayhan düzü?

Gıprız’ın kuzeyinin Türkiya tarafından nasıl kolonileşdirildiyni, Türkiya’nın Gıprız’ın kuzeyini hangı referansları gullanarag tasarladı’ını annamag isdersag Türg ve Osmanlı tarihini bilmeg zorundayıg. Yerleşimci kolonyalizmde fededilen tobraglar sömürgeci tarafından tasarlanırkan, sömürgeci gendi güccüg kopyasını yaradma arzusu içündedir. Gıprız solunun en böyüg egsigliyi sömürgecilig literatürüne, Türg ve Osmanlı tarihine hakim olmamasıdır. Ülkesi gasbedilmiş Gıprızlı ilericilerin en fazla yo’unlaşması gereken literatürler bunnarın olması gerekirkan, neredeysa bu konuda hiş bilgi sahibi deyilig. Neçün bu alana Türkiya “Çayhan düzü” ismini verdi?

Çayhan şu an Türkiya’da Konya’nın Ereğli ilçesine ba’lı bir mahalledir. Osmanlı idaresi Türkiya’da böyünki adlarıynan Ereğli ve Ulukışla arasında bulunan bölgeyi 1720 yılında şenlendirmişdir. Bozulus Türkmenlerinden Çayan cemaatine bağlı topluluklar bu bölgeye iskan edilmişdir (Yörük, Karadoğan  2015, syf. 3). Çayan ayni zamanda böyüg bir “derbent” statüsünde olan bir yerleşmedir (Yörük, Karadoğan  2015, syf. 16). “Derbendler ile iç iskân meselesi gidermeye muktedir olarak başıboş, yurtsuz veya konargöçer kimseler toprak sahibi yapılıyor ve bu arada boş araziler ziraata açılıyordu. Osmanlıda aşiretlerin iskânı, başıboş konar-göçerlerin boş toprak bulma ihtiyacının doğurduğu bir askeri istila değil, tamamıyla teşkilatlı bir devlet idaresinde, belirli nizam ve kurallara uygun olarak gerçekleştirilen göç ve yerleşme hareketleridir” (Ersoy 2008, syf.49).

“Osmanlılarda Anadolu’da ve Rumeli’de yol güzergâhlarında, özellikle dağlık ve geçit bölgele-rinde, halkın can, mal ve namus emniyetini sağlamak için oluşturulmuş teşkilatlara “derbend”, bu teşkilatta görevli olan kimseye de “derbendci” denilir. Derbend kelimesi, Türkçeye Farsçadan geçmiş birleşik bir kavramdır. Bu kelime der=geçit, bend=tutmak şeklinde iki kelimeden oluşmuştur” (Ersoy 2008, syf.50). Derbendlerin bir diyer özelliyi da  “Derbendler önemli geçit noktalarında bulunmakta idiler. Bugünkü anlamda polis jandarma kuvveti olmadığı için yolların ve geçitlerin emniyeti derbendciler tarafından temin ediliyordu. Derbendlerin bulunduğu yerler etrafı kontrol bir durumda idi. Derbendler daha ziyade iskân noktalarının az olduğu ıssız yerlerde tesis ediliyordu”(Ersoy 2008, syf.50).

Sonuş olarag Derbedler Osmanlı tarihinde boş arazilerin iskân edilmesi ve böyünki ifade şekliynan asgeri guvvad olarag hizmed edmegdedydi. Yani başga bir deyişinan Derbendler iskan politikalarının ve  devletin asgeri guvvadlarının bir aparatı olarag gullanılmagdadır. Çayan Türgmenleri da Osmanlı döneminde derbend olarag hizmed vermegdeydiler.

Türg yerleşimci kolonyalizmi ba’lamında Çayhan Düzü

Çayhan bölgesi, Arçoz ve Pile arasında Türkiya içün bir geçiddir. Derbend geçid tudmag anlamındadır. Çayan Türgmenleri derbenddirler. Derbendler Osmanlı teşkilatlanmasında yenñi iskan alanları içün gullanılır. Ayni zamanda asgeri guvvadları temsil eder. Osmanlı tarihini referans aldı’ımız zaman Çayhan düzü denilen yerin siyasal okuması başga bir yere daşınmagdadır. Türg yerleşimci kolonyalizmi ba’lamında Çayhan düzü, Türkiya’nın tobraglarnı asgeri guvvadlarnan genişledme, sovrasında bölgeyi asgeri guvvadlarnan savunma ve bölgede iskanın başlaması demegdir.

Türkiya Cumhuriyeti 1958 yılında Türg Mükavamed Teşkilatı’nın gurulmasından itibaren ilg önce cemaatimizin içünde taha sovra 1974 Atilla harekatıynan taha kurumsal olarag Gıprız’ın kuzeyinde Türk ve Osmanlı tarihine referanslar verereg, Gıprız’ın kuzeyini Türkiyalılaşdırarag koloni politikalarnı, sömürgeci olma arzularnı fededdiyi tobraglara uygulamagdadır. Böyün sömürge yönetiminin o bölgeye Çayhan düzü demesi bir rasdlantı deyildir. Böyün o bölgeye asgerleriynan Türkiya bayra’nın dikilmesi rasdlantı deyildir. Böyün o tobragların arabölge deyil Türk tobra’ı oldu’unun ifade edilmesi rasdlantı değildir. Pütün bu yaşadıglarımız Türg yerleşimci kolonyalizminin sonuşlarıdır.

Yazının seslendirilmiş versiyonu:

Gaynag

1-“BM KKTC toprağını ara bölge ilan etti: Mehmetçikten Türk bayraklı cevap”. Yenişafak. 16 Nisan 2026. https://www.yenisafak.com/gundem/bm-turk-topragini-ara-bolge-ilan-etti-mehmetcikten-turk-bayrakli-cevap-4815737

2-Ersoy, Ersan. 2008. Türklerde Bir İskan Siyaseti olarak Derbend Teşkilatı. Doğu Anadolu Araştırmaları. Cilt:6 Sayı: 2

3-Mutluyakalı, Cenk. 2023. Pile yolunun ihalesi de Ankara’da çıktı. Yenidüzen. https://www.yeniduzen.com/pile-yolunun-ihalesi-de-ankarada-cikti-20892yy.htm

4-“Pile-Arçoz yol çalışmalarında Çayhan düzlüğüne ulaşıldı.” Yenidüzen. 25 Ekim 2023. https://www.yeniduzen.com/tak-pile-arcoz-yol-calismalarinda-cayhan-duzlugune-ulasildi-167365h.htm

5-Yörük, Doğan. Karadoğan, Aynur. 2015. Çayan Derbendi’nde Demografik Eğilimler (1840-1845). International Journal of History. Volume 7 Issue 3, p. 167-190