yazılariktibasAydın Çubukçu yazdı: 'Alay et yıkılacaklar!'

Aydın Çubukçu yazdı: ‘Alay et yıkılacaklar!’

Orjinal yazının kaynağıevrensel.net
Kategori:

Halk hayatında gülmenin tuhaf çelişkili bir yeri vardır. Kimi zaman ayıplanacak, utanılacak bir edim gibi görülür… Belki o yüzden, çoğunlukla gülerken ağız kapatılır, gülüş gizlenir. Özellikle kadınların gülmesinin, hele kahkaha atmasının dinen pek de makbul bir şey olmadığını yetkili ağızlardan öğrenmiş bulunuyoruz.

Diğer yandan halkımız gülmeyi pek sever. Nasreddin Hoca, İncili Çavuş, Bektaşi, Temel, Kürt, Azeri-Acem, imam efendi, papazın biri… Fıkraları esnaf sohbetlerinden okul kantinlerine, köy kahvehanelerinden rakı masalarına dolaşır durur. Bunlar arasında fısıltıyla anlatılan “bel altı” fıkralar özel bir yer tutar. Lafın kısası ister dince yasaklansın ister devletçe takip altında tutulsun ya da ayıplansın, halk bunlara fazla kulak asmaz; anlatır ve güler.

Aziz Nesin, gülmenin psikolojisi, fizyolojisi, sosyolojisi üzerine düşünen ve kendi nesnesini moleküllerine kadar inceleyen bir edebiyatçıydı. Bir zamanlar “Düşen insanlara neden gülünür” diye bir soru atmıştı ortaya. Bir taşa takılıp yere kapaklanan, merdivenlerde ayağı kayıp yuvarlanan insan komik midir?

Buna benzer “anlaşılmaz” gülme hallerinin psikolojik ve fizyolojik pek çok açıklaması var. Ama bunlar kendi başlarına gülmenin toplumsal ve siyasal bir tepki olarak ortaya çıkışını anlamaya yetmiyor. Gülmenin derin ve tarihsel anlamını bulabilmek için, galiba onu belli bir düzenin, beklenmedik durumların ortaya çıkamayacağına güvenilen bir sistemin ani bozuluşu karşısındaki tepki olarak tanımlamak gerekecek. Nasreddin Hoca’nın kazanı doğurtmasından merdivenden düşen adama kadar insanı güldüren her olay aslında beklenmeyen bir biçimde kırılmış bir düzen içinde gerçekleştikleri için irade dışı bir reflekse, gülmeye yol açar. Bunu bence en iyi çözümleyen Immanuel Kant olmuştu. Kant’a göre gülmenin mekanizması, zihnimizin beklentileri ile aniden karşılaştığı gerçeklik arasındaki boşlukta saklıdır! “Gülme, gergin bir beklentinin aniden hiçliğe dönüşmesinden doğan bir duygudur” demişti. Ona göre, zihnimiz bir hikayeyi dinlerken ya da bir olaya tanık olurken akla uygun bir beklenti içine girer; ancak hikayenin ya da olayın sonunda zihnimizin kurduğu mantıksal bağlantılara hiç de uymayan bir sonuçla karşılaşıldığında “hiçliğe” düşülür ve bu refleks olarak gülmeye yol açar.

Tarihsel ya da siyasal bir kişiliğin “Gülünç duruma düşmesi” de aynı mekanizma ile açıklanabilir. O zat, hem kendi ilişkileri içinde bir sistem elemanıdır, hem de bizim kendisine yakıştırdığımız haliyle sistemin kendisidir. Görünüşte, katı resmi kurallarla, ahlak ilkeleriyle, inançlarla belirlenmiş bir hayatın içindedir ve mesela merdivenden düşmesi akla uygun değildir! Olaya güldüğümüz anda, o kaskatı kuralların beklenmedik yıkılışından, böylece de bir saçmalığa dönüşmesinden pay almış oluruz. Marx’ın tekrarlanan tarihsel olayların birincisinde trajedi iken ikincisinde komedi haline geldiğini söylemesi de aynı esasa dayanıyor. Onun saydığı örnekler, bir zamanların tarihsel önderlerini taklit etmeye çalışan yeni tarihsel kişiliklerin nasıl karikatürlere dönüştüklerini gösterir. Onları gülünç hale getiren, eski doğruları yanlış zamanda tekrarlamaya kalkışmalarıdır. Onlar, tarihin mantıksal düzeninin saçmalığa dönüştürülmesinin sonuçlardır. 

Halkı güldüren kahramanlar da aynı yoldan yürürler. O düzenli, sistemli akışı kesintiye uğratırlar ve görüntünün altında saçmalığın yattığını gösterirler. Halk da birinin sakarlığına, cehaletine, aptallığına güldüğünde aynı zamanda ondan daha zeki daha üstün olduğu duygusuna ulaşır. Bir tür “onu” yenmiş olma duygusudur bu. Krallara, patronlara, yasaklara başka herhangi bir yoldan vurabilme olanağı olmadığında kahkahayı patlatarak hıncını alır. “İnsanlığın en etkili silahı kahkahadır” diyen Mark Twain bu yüzden haklıdır.

Bu kadar lafı, Deniz Göktaş hakkında birkaç söz söylemek için ettim. Neden tutuklandığını, neden ceza tehdidi altında olduğunu anlamak için yaptığı işin sırrını çözebilmemiz gerekiyor. Politik mizah, en etkili politik silahlardan biridir ve o bu silahı halkın eline tutuşturmuştur. Hannah Arendt, “Mizah, totalitarizmin en büyük düşmanıdır” demişti. Öyleyse, güldürmek de gülmek de bir politik direniş biçimidir.

*Bu sözü, Fulya Alikoç Evrensel Kültür’de yayımlanan bir yazısında başlık olarak kullanmıştı.


Yeniçağ Kıbrıs sitesinden daha fazla şey keşfedin

Son gönderilerin e-postanıza gönderilmesi için abone olun.

Leave a reply

Lütfen yorumunuzu giriniz!
Lütfen isminizi buraya giriniz

Bu site istenmeyenleri azaltmak için Akismet kullanır. Yorum verilerinizin nasıl işlendiğini öğrenin.

Diğer yazıları

Vladimir Simović yazdı: Sırbistanlı öğrenciler Vučić’i nasıl yendi?

Seçim analizi: Vladimir Simović(Solidarnost üyesi, Avrupa Solu Yönetim Kurulu...

Önder Algedik yazdı: COP31’in Gizlediği

Birikim'de bu yıl yayımlanan dört yazıda aynı soruyu farklı...

Nuray Sancar yazdı: COP 31 iklim zirvesi… şaka gibi

Üç gün sonra Antalya’da genişletilmiş Expo sahasında düzenlenecek COP...

Yelda Erçandırlı yazdı: Lula, ekstraktivizm ve sol kalkınmacılığın sınırları

Luiz Inácio Lula da Silva’nın 25 Ekim 2026’da dördüncü...

Mahir Ulutaş yazdı: Ankara-Bakü hattındaki krizin yapısal dinamikleri üzerine

Ankara ve Bakü arasındaki “kardeşlik”, en çetin diplomatik krizlerinden...
4,663BeğenenlerBeğen
1,585TakipçilerTakip Et
4,265TakipçilerTakip Et
1,410AboneAbone Ol

Son eklenenler

Volkan Yaraşır yazdı: Karatani: Yağmanın ekonomi politiği

Kojin Karatani bir eylem ve düşün insanı. Modern toplumun...

Fikret Başkaya yazdı: İklim krizi ve kapitalizm: Çıkış neden mümkün değil?

‘’Gezegen bizi kurtaracağı düşünülen insanlarca öldürülüyor.’’                                                                        Greta Thunberg COP taraflar...

Özkan Yıkıcı yazdı: Yakın tarih ile garantörlerimiz: Yunanistan ve Türkiye

Birkaç makaledir, Onbeş Kasım üzerinden gidiyorum. Özellikle Kuzey Kıbrıs'ta...

#podcast Avrupa’nın Aranan Suçluları ve Kıbrıs’ın Kuzeyi | 15+ Dakikada Gündem

Murat Kanatlı ve karikatürist Serhan Gazioğlu; çizgilerin diliyle Kıbrıs'ın kuzeyindeki siyasi atmosferi, yaklaşan seçim tartışmalarını ve toplumun geçmişten bugüne uzanan tarihsel yüzleşmelerini canlı yayında masaya yatırdı.

Şener Elcil yazdı: Hayaller ve Gerçekler | Dreams and Realities

Geçtiğimiz hafta, Türkiye’nin ev sahipliğinde Antalya’da yapılan “Dünya İklim...

Özkan Yıkıcı yazdı: Onbeş Kasımlı Pazar gününden

Kıbrıs'ta Onbeş Kasım yakın tarihi gün dönemi ikili şekilde...

Özkan Yıkıcı yazdı: On Beş Kasım güncesinden önemli notlar ve kısa yüzleşmeler

On Beş Kasım güncesinden önemli notlar ve kısa yüzleşmeler On...

Canlı yayın

01:05:18

#video Serhan Gazioğlu ve Murat Kanatlı karikatürlerle gündemi konuşuyor

Sözün bittiği yerde çizgiler konuşuyor... Serhan Gazioğlu ve Murat Kanatlı, karikatürlerin rehberliğinde Kıbrıs'ın kuzeyindeki memleket ahvalini ve siyasetin perde arkasını değerlendirdi.
01:00:29

#video Avrupa’nın aranan suçluları ve Kıbrıs’ın kuzeyi | 15+ Dakikada Gündem

Kıbrıs'ın kuzeyi uluslararası suçluların sığınağı haline mi geldi? Kuruluş yıl dönümünde güvenlik zafiyetleri, kara para akışı ve yasal boşluklar canlı yayında mercek altına alındı.
01:06:52

#video “Mış Gibi Yaparak Yaşayamam!”: Çiğdem Dürüst Kamudaki Çürümeyi Anlattı | Gündem+

Kamuda liyakat bitti mi, sistem nasıl kilitlendi? Eski üst düzey bürokrat Çiğdem Dürüst, Gündem+ yayınında kamu çarklarının neden dönmediğini ve Kıbrıs'ın kuzeyindeki idari çöküşü tüm açıklığıyla değerlendirdi.