Hak yeme olimpiyatları – Kıvanç Eliaçık

“Türkiye işçi hakları açısından en kötü 10 ülke arasında…” Bu haberi okumuş olmalısınız… Uluslararası Sendikalar Konfederasyonu (ITUC) yayımlanan Küresel Haklar Endeksi’ne göre Türkiye hak yeme olimpiyatlarında hep finale kalıyor. Peki, bu Endeks aslında ne anlatıyor.

Uluslararası sendikalar, işçilerin uğradığı haksızlıkları sadece haberleştirmekle kalmayıp bir endeks hazırlıyor. Böylece ülkeler, kıtalar, özel ekonomik-siyasi gruplar düzeyinde ve yıllara göre kıyaslamalar yapabiliyoruz. Türkiye, G20 veya Avrupa kıtası gibi, dâhil olduğu bütün alt kategorilerde şampiyon…

Endekse göre işçilerin temel hakları ve çalışma koşulları her yerde kötüye gidiyor. İşçiler için en kötü 10 ülke ise Bangladeş, Belarus, Ekvador, Eswatini, Filipinler, Guatemala, Mısır, Myanmar, Tunus ve Türkiye…

Tüm dünyada, işçilerin grev, toplu sözleşme, sendika kurma ve sendikaya üye olma hakkı ihlal ediliyor. Emekçilerin adalete erişim hakkı gün geçtikçe kullanılmaz hale geliyor. İfade özgürlüğü ve protesto özgürlüğü engelleniyor. Hakkını arayan işçiler tutuklanıyor, şiddete maruz kalıyor.

Geçtiğimiz yıl 6 ülkede (Bangladeş, Kolombiya, Guatemala, Honduras, Filipinler ve Güney Kore) 22 sendikacı öldürüldü. Hukukun üstünlüğünün tamamen ihlal edilmesi nedeniyle bazı ülkelerde koşullar “beterin de beteri” durumda…

İşçiler için en kötü coğrafya Orta Doğu ve Kuzey Afrika… Ama en iyi bölge sayılan Avrupa’da bile durum kötüleşiyor. Son on yılda Avrupa’da işçi hakları erozyona uğradı.

Türkiye 2016’dan beri işçi hakları açısından en kötü 10 ülke arasındaki yerini koruyor. Rapora göre Türkiye’de işçilerin hakları ve özgürlükleri yıllardır sistematik olarak saldırıya uğruyor. 1 Mayıs 2023’te çok sayıda protestocunun gözaltına alınması ve Sağlık ve Sosyal Hizmet Emekçileri Sendikası (SES) yöneticilerinin tutuklanması gibi örnekler raporda detaylarıyla aktarılıyor.

Bu tür uluslararası raporlar genelde yazılır ve rafa kalkar. Ama Küresel Haklar Endeksi’nin bazı somut etkileri de oluyor.

Örneğin;

Meksika geçtiğimiz yıllarda en kötü 10 ülke arasında yer alıyordu. Inter-Amerikan Kalkınma Bankası (IADB) Meksika’ya kredi vermek için rapordaki yerinde iyileşme koşulu öne sürdü. Meksika, işçi hakları ve sosyal haklar konusunda iyileştirmeler yapınca tekrar kredi alabildi.

2019 yılında en kötü 10 ülke arasında yer alan Brezilya’da meclis endeksi konu alan özel bir oturum düzenledi. Değerlendirmelerin ardından reform süreci başladı.

İngiltere de benzer şekilde Avam Kamarası’ndan özel bir oturum düzenlendi. Sendikaların doğduğu yerin hak ihlalleri yaşanan ülkeler arasında olması siyasetin gündemine geldi.

Türkiye’de de rapor basında geniş yankı buluyor, zaman zaman muhalif milletvekillerinin soru önergelerine konu oluyor ama ilgili bakanlıklar düzeyinde henüz karşılık bulmadı.

Aksine, Türkiye bir sonraki hak yeme olimpiyatlarına hazırlanıyor. İstanbul’da faaliyet gösteren Ürdün sermayeli Polonez Gıda karına kar katarken fabrikasında çalışanlar, düşük ücretler, sağlıksız çalışma koşulları ve uzun mesai saatlerine karşı Tek Gıda-İş Sendikası’na üye oldu. Ardından 137 işçi keyfi şekilde işten çıkartıldı. İşçilerin 1 aydır devam eden protestoları şiddet kullanılarak engellendi. Biber gazı yetmedi işçilerin gölgesinde nöbet tuttuğu ağaçlar söküldü… Her şeye rağmen işçiler direnmeye devam ediyor.

Küresel Haklar Endeksi, bir hak ihlalleri raporu olduğu kadar bir direniş antolojisi… Asya’nın ücra bir köşesindeki merdiven altı atölyelerden veya ABD’de bir metropoldeki yazılım şirketlerinden işçilerin serzenişleri duyuluyor. Küresel Haklar Endeksi haksızlıkları ve direnişi anlatıyor…