Şili ismi dahi birçok konuyu hatırlatmaya yetiyor. Salt siyasal değil, örneğin sanat aydın anlamında Neruda veya Hsara isimleri oldukça geniş bir alana dek taşınma zenginliğine sahiptir. Pazartesi sabahı dünya haberlerini dolaşırken yine Şili ile karşılaştım. Aslında normal bir konuydu olan. Şilide yapılan seçimlerin ilk turunda, adaylar gereken yarı oyu alamadıkları için, ikinci turun yapılacağı idi. Fakat ikinci tura kalan adaylar daha da merkezden uzak denecek konumdadırlar. Sol cepede Hara Şili Komonist partinin adayı idi. Sağdaki Kart ise Çılgın Trumpxcu olarak da söylenmektedir. Bir anlamda dünyada merkezden yani durumu idare etmekten uzaklaşma, Şilide de yaşanıyor. Şimdi ikinci tura gidilirken, sol adayın zorda olduğu söyleniyor. Merkezi ve sağ partiler Trumpcu olsa da kendi adaylarının arkasında sıralandılar. Buda Şilide hele de oy kulanma zorunlu hale gelmesi de sonuçlar ülke için oldukça önemli sonuçlar yaratmaya adaydır. Hele de yer Latin Amerika olunca. Üstelik tam da Amerikanın Venezuelaya saldıracağı haberleri etrafta dolaşırken.
Belirtiğim gibbi: Şili gerçekten boyutuna göre adı duyulunca oldukça ses getiren ülkedir. Buda havadan gelen gazla veya yaratılan imajla hiç alakası yoktur. Sosyalizme barışçıl geçiş deneyimi ve Amerikan CİA direk darbe müdahalesi, Pinoşet dönemli diktatörlük ve neoliberalizme ilk uygulanan ülkelerden olması bile yakın tarihte somutlayarak anlaşılacak ülkelerden biri haline kendisini getirdi.
Brakalım yakın tarihi, bir önceki seçimler ve sonrası da derslerle doludur. Liseli öğrencilerin eğitimle alakalı sokağa çıkmaları, hareketin giderek genel eğitime ordan da ekonomik alana sıçramasıyla sosyal patlama haline geldiydi. Sonuçta yapılan seçimle de sosyalist aday Borak seçimi kazandı. Borak seçimi kazandıktan sonra ivmeyle değişime girişti. Pinoşet anayasasını tamamen kaldırmak amacıyla Kurucu meclisi yine halkın onayı ile seçti. Önemli demokratik bir kurucu meclis oluşturuldu. Dünyada sayılacak önemli yasa yapıldı. Fakat halk oylamasında ret edildi. Böylelikle yükselen değişim dalgası en kritik demokratik anayasa noktasında berhava oldu. Yine de sonuçta bir anayasa geçt. Ama demokratik içerik bakımından çok istenen olmadı. Çünkü ikinci meclis oluşumunda benzer dinamikler yoktu.
Burada ince nokta şu: borakın hazırlatığı ve geniş itifakla oluşan anayasa gerçekten dmeokratikti. Fakat, iktidar blokları birleşip sistemi korumaya başladılar. Medya, kilise ve sermaye bileşkesi, kritik noktalara ağırlık verip muhalefetde çatlaklık oluşmasını başardılar. Ayrıca, naslolsa kazanırız havası da sol kesimin daha apoletik kesimini de sandığa çekemedi. Probaganda esrumanları ilginçti: yeni anaysa kürtajdan tutun yerli halklara dek haklar verirken, ezilen sınıfa kazanımlar katarken, demokratik yönetim kuralı ile yerel yönetimlerin de güçlenmesi sağlanlıhordu. Birleşik blok karşıtı kakybedecekleri avantaları hesaplayıp muhalefeti parçalayacak eksenler buldular. Örneğin, yerli haklara vwerilecek haklarla ülkenin parçalanacağını, kadınların alacağı yeni hakların ise dinsizlik ile ahlaksızlık olduğunun probagandasını yaygın medya ile idolojik aygıltlarıyla yaptılar. Doğrusu, örneğin, ezilen sınıflear ile yerli halklar araısında çatlaklıklar çıkardılar. Benzer çelişkilerle de kuşkular sonucu iş Pinoşetci sermaye kesiminin işine geldi. Anayasa refrrandumunda ret çıktı. Hem de yine ayni halkın seçtiği kurucu meclisin hazırlamasına rağmen. Böylelikle Pinoşet anayasası resmen kaldırtılamadı.
***
Özellikle anayasa yenilgisi ile Boreki sarstı. Soldaki bakanları daha merkezi akamnlarla değiştirip durumu idare etmeğe çalıştı. Daha doğrusu yenilginin daha da ateşlenip alehine dönmesini durdurmaya uğraştı. Ama darbe gelince devamı da geliyorum haberi oluyordu. Nitekim egemen sınıflar ve sağ bu defa elerindeki kriminal kesimleri harekete geçirdiler. Güvenlik sorununu daha da tırmandırdılar. Mafyalar işe koyuldu. Bu gelişme seçim sürecine girerken de yeniden ikilem oluşturdu. Sol komonist aday Hara daha fazla eşitlik, sosyal adalet ve yolsuzlukla mücadele derken, faşist eylimli sağ adaylar hep güvenlik üzerinden destek aramaya uğraştı. Korkutarak ve konuyu birinci sıraya çekerek adeta ilk turda önemli başarı sağlandı.
Gerçi hesaplama rakamda sol aday birinci sırada olsa da toplam oylarda aşırı sağ yani faşist adayların oyları epey yüksek çıktı. Buda ikinci turda Haranın işinin zor olduğuilk izlenimi yaratı. Klasik burjuva oyunu oldu. Sokataki mafya çetelerin hareketlenmesi ile oluşturulan güvenlik veya Şili anayasası oylamasında yerli halklara hak vermekle bütünlüğün bozulacağı korkuları Şilide de işe yaradı. Hele de kilisenin gücü de ortadayken.
Şimdi ikinci tura kalan Kart ve Haranın yeniden sandıktaki hesaplaşmaları bekleniyor. Ama iki aşırı sağ adayın da önemli ouy alması, üçüncü sıradaki ekonomist adayın tarafsızım havasında kalışı Şilinin yeni liderinin Trumpcu olma olasılığını artırıyor. Buda en başta salt Şili değil Latin Amerika dengelerinde önemli etki yapacağı kesin. En basitiyle Borak Filistin konusunda israili açıkça eleştirdi. Tutum aldı. Şimdi faşist adayın kazanmasıyla tersdüz olacağı kesin. Bakalım Şili bu defa nasıl bir tarih yazacak.****
Bilmem: kaçınız bilir.. Onyedi Kasımın anlamı ne? Yetmişleri yaşayanlar bunu belirli kesim çok iyi bilir. Hat da duyalrı Kıbrıslılar burada darbenin önceliğinin tetiklenme günü de oluşunu tanık olarak yaşadılar.
Onyedi Kasım, Yunanistanda Teknik ünüversite öğrencilerinin cuntaya direniş tarihidir. Öyle bir direniş ki cunta hernekadar bastırdı ise de sonıuçta cuntanın ömrünün da daralmasına neden oldu. Oluşan Albaylar Yunanistan cuntasının baskıları artıyordu. Tecrit olurken de şidet yoğunlaştı. Amerika bunlara açık destek veriyordu. İşte, Atina teknik ünüversite öğrencileri hazırlanarak, çevreği gayet güzel örgütleyerek ayaklandılar. Tanklarla azilerek ayaklanma durduruldu.
Görünürdeki baskıyla engeleme olsa da Amerikan merkezlerine artık cuntanın sayılı aylar zamanı kaldığı bilgileri de aktı. Bunun de deneyimi Onbeş Temuz Kıbrıs darbesiyle kurtarılma hamlesi de geri tepince, Yunanistan cuntası da tarihe karıştı.
Onyedi Kasım odenli etkindi ki adından yeni sol örgüt oluştu. Uzun zaman yunanistanda eylemler yaptı. Ancak değişen koşullar ile solun parçalı hali bazı takozlarla durumu kurtardı. Özellikle Yunanistansolunun güçlü ama dağınıkolması Amerikaya hareket alanı da getirdi. Cunta yıkılırken, sol gelmesin diye direk Karamanisi yetiştirip ülkeğe yolar. Bunlar hep Yunanistan yakın tarihinin önemli sayfalarıdır.
Yaşanan bu günler ise direk Kıbrısa da yansıdı. Bunu bütünsel ele alınca da alınacak çok derslerin, akılda kalması gereken bilgilerin olduğu kesindir.
