Tarihsel olayları izlemek önemlidir. Salt ezber bilgilerle deyil elbet. Olayı ele alırken, bilgiyi değerlendirirken, tarihsel bilimsel bakışla yaklaşmak da çok önemlidir. Her geçmiş bilgisi eşitdir tarihsel bilimle özdeş olamaz. Tarihin kriterini yakalama adına, olayın yaşandığı dönem, koşulların durumu, hangi çağa ayit oluşu gibi birçok olguyla olay bilinerek ve mümkün olan belgelerle tamamlandıktan sonra da yorumlanarak akademik deyuere gelir. Örneğin, elilerdeki Ortadoğuda genel veya ülkesel gelişmeleri ele alırken şu noktaları gözetmek şart. İkinci paylaşım savaşı sonrası olması, Emperyalizmin klasik sömürgecilikten yeni sömürge stratejisine geçişini, soğuk savaş dönemiyle Emperyalizim ile sosyalist blok nifus alanının kızışması, İngiltere emperyalizmin gerilemede Amerikanın da bölgeye yerleşim sürecinde bulunması gibi koşulların mutlaka dikate alınması gerekir. Aksi taktirde hep bir eksik ve gerektiğinde yanılma sonuçlarına gelinir….
Tam da bu bilgiler ışığında konumuza gelelim. Salı günü BBC sitesinde önemli yakın tarih belgesi yayınlandı. MI6 ajanının elilerdeki iran Musatdık devrilmesinin aktarımı oldu. Olayı direk yaşayan, bunu yayınlanmama koşuluyla Gardiyın gazetesinde reportajla anlatan, MI6 Ajanının seneler sonra ilgili bilgi ortaya çıkarıldı. Araştırılan Amerikan arşivlerinden olay geçenlerde ortaya serildi. Eğer, yukardaki bilgileri gözetmeden konuyu ezber algısıyla anlarsak, hep bir yerde eksik brakmış halde oluruz.
MI6 ajanının verdiği reportajda özetle şunları aktardı: Ajan, bizart iran darbesini yönetenlerden birisiydi. Üstelik, Kıbrıs gerçeğini bilmeyenler için sürpriz olacak şekilde “darbeyi Kıbrıstan idare” yaptı. Anlatıda, ingilterenin bu konuda Amerikayı iknadaki rolunu da belirti. ABD şüpelerini giderecek bilgilerle kararı belirledi. Özelikle Musadıka karşı Komonizim Paranoyal tutumun etkisi önemliydi. İranın Sovyet etkisine girme korkusu, kararda önemli etki yaptı.
Bilinen yöntemlerle nasıl ve kimlerin satın alınmasını, ikna edilmelerini de somut isimlerle belirti. İran şahının kızkardeşinin nasıl kandılrılıp resmen kulanıldığı dahi mevcut. Böylelikle Musadık, İngiltere planı ve Amerikan uygulanma ikilemiyle darbe yapılıp devrildi. Bu yakın tarihin önemli gelişmesiydi.****
Hemen dikatimi çeken; benzer yöntemin Kıbrıs için ve özellikle Türkiye ayağında da yaşanmasıdır. İngiltere Kıbrısın yeni sömürgeleşme dönüşümde Türkiyeyi devreye koymak istedi. Kıbrıslı Türkleri de kulanıyordu. Ancak, Türkiye bir türlü yaklaşmıyordu. Sonuçta, Türkiyeye giren ABD kullanımıyla, ilke Özel Harp dayreli CİA uygulamasıyla, 6 7 Eylül olaylarıyla Türkiye Kıbrıs sorununa çekildi. Benzer konu İsrail için de vardı.
Herkes direk Amerikayı etkili biliyor. Oysa, israili kurdurtup teşvik eden ingiltereydi. Üstelik belirli zaman da ABD çekimserdi. İngiltere bölgedeki etkisini kaybederken, Amerikaya devrederken, Süveyiş kriziyle de netleşirken, bu oyunları İngiltere Amerika ikili çizgide yürütü. İsrailden iran darbesine ayni geçiş süreci yaşandı.
CiA bilgilerinin çoğuna ulaşılırken, yakın tarihte MI6 oyunları gölgede kaldı. Son Lipya gelişmelerindeki Türkiye hamlelerindeki İngiliz politikası da aynen gölgede brakılıp gizletildi. Bunlar, tüm koşulların birlikte araştırıldığı anda ancak daha net yorumlama şansının da gerçekleşmesini yaratmaktadır. Düne dek ağırlıklı iran darbesini veya Musadık konusunu CİA ekseninde oturturken, nedense İngiltere hep ikincildi. Oysa, son belgeyle aslında o dönemin İngiltere gerçeğini anlamamız için önemli bir uyarı bilgisi olarak kavranmalıdır. Aksi taktirdi, hala Kıbrıs konusunda dahi Britanyanın belirleyici rolunu küçümseyen bakışla tarihimizi de eksik kavramaya devam etmekten, kurtulamayacağız.
Önemli bir bilgi de Musadıkın aslında güçlü lider olmadığı anlatısıdır. Darbeyi bilmesine rağmen engeleyememesinin de önemi burada gizlidir. Tek Komonist bakan almasına rağmen Sovyetci ilan edilip, ipi çekildi. Çünkü, petrolü ulusalaştırdı! Bu tarihi doğru bilmek bundan dolayı önemlidir.
Kısaca, İngiliz MI6 ajanının ölümüden sonra ortaya çıkan belgeyle, biraz göz ardı edilen ingilterenin rolü ve Amerikanın çelişkili tutumlarının da eliler koşullarındaki önemi yeniden kanıtlandı. Aynen Kıbrısa da indirgeyelim. Ortadoğu böyle bir coğrafi siyasi tarihe sahiptir.
