Bask Ülkesi’nde barış ve stratejik sabır – Kıvanç Eliaçık

İspanya’nın kuzeydoğusundan Fransa’nın güneybatısına yayılan, dili ve kültürüyle başka hiçbir Avrupa halkına benzemeyen bir halkın anavatanı: Bask Ülkesi…

Silahlı çatışmalar, bombalı saldırılar, tutuklamalar ve ardından büyük barış yürüyüşleri, barış forumlarıyla ve adalet arayışlarıyla anılan bir coğrafya…

ETA (Euskadi Ta Askatasuna – Bask Ülkesi ve Özgürlük), 1959’da, faşist Franco rejiminin kültürel ve siyasal baskılarına karşı bir grup öğrenci tarafından kuruldu. Devrimci yurtsever gençler, Franco’nun özerkliği reddeden rejimine karşı bağımsızlık ve sosyalizm hedefleriyle silahlı mücadeleye başvurdular. ETA’nın silahlı eylemleri, Avrupa tarihine damga vurdu.

Şiddeti başlatan ETA olmadı. Franco güçleri, 22 Temmuz 1936’da Otxandio kasabasında sivil halka saldırdı. Bu katliam, modern savaş tarihinin en karanlık günlerinden biridir. Ertesi yıl Guernica şehri, Nazi Almanyası ve Faşist İtalya tarafından bombalandı. Pablo Picasso’nun Guernica tablosu, bu vahşeti resmederek evrensel bir savaş karşıtı simgeye dönüştü.

Yıllarca maskeli sözcüler ve intikam nutuklarıyla gündeme gelen “Bask Sorunu”, 2011’de beklenmedik bir dönemece girdi. ETA, tek taraflı ve kalıcı bir ateşkes ilan etti. Bu karar, hem uluslararası çağrıların hem de Bask toplumunun içinden yükselen barış ve demokratikleşme taleplerinin sonucuydu. Birleşmiş Milletler eski genel sekreteri Kofi Annan gibi isimlerin katıldığı Aiete Barış Konferansı, ETA’ya silah bırakma çağrısı yaptı. ETA, bu çağrıya üç gün içinde karşılık verdi. 2017’de silahlar teslim edildi, 2018’de ise örgüt kendini tamamen feshetti.

İspanya merkezi hükümeti, gelişmelere başlangıçta mesafeli yaklaştı. Merkez sağ Mariano Rajoy hükümeti, ETA ile doğrudan diyalog kurmadı. Buna rağmen, Bask Özerk Yönetimi Başkanı İñigo Urkullu ve tabandan yükselen yurttaş inisiyatifleri sürecin devamlılığını sağladı.

Silahların sustuğu ortamda siyaset yeniden şekillenmeye başladı. Uzun süre yasaklı olan ve ETA ile ilişkilendirilen Bask solu, meşru siyaset alanında güç kazandı. 2012’de kurulan seçim ittifakı EH Bildu, bu sürecin öncüsü oldu. Şiddeti reddeden ve hak temelli sosyal adalet politikalarını savunan bu ittifak, kısa sürede geniş destek topladı.

EH Bildu, 2023’te İspanya genel seçimlerinde altı milletvekili çıkararak Madrid siyasetinde kritik bir aktöre dönüştü. Aynı yıl Bask bölgesindeki yerel seçimlerde de tarihi bir başarı kazandı. 2024 bölgesel seçimlerinde ise oyların %32’sinden fazlasını aldı. Parti lideri Arnaldo Otegi, bu zaferi “uzun yıllar süren küçük adımların ve sabrın sonucu” olarak tanımladı. Bu yükselişte partinin başbakan adayı Pello Otxandiano da önemli bir rol oynadı. Otxandiano, siyasete ETA’nın silahlı faaliyetlerini durdurduğu yıl girdi ve yeni nesli temsil eden bir figür olarak ön plana çıktı.

Devrimci yurtseverler, yalnızca seçim başarılarıyla değil, topluma dokunan politikalarıyla da güç kazandı. İspanya parlamentosundaki bütçe görüşmelerinde kira artışlarına sınırlama ve emekli maaşlarına zam gibi sosyal politikaların hayata geçirilmesinde önemli rol oynadılar. Gençlere yönelik sosyal destekler artırıldı. Bilbao, Vitoria ve San Sebastián gibi kentlerde barınma ve beslenme yardımları devreye girdi ve yoksullukla mücadele programları hazırlandı.

Navarra bölgesinde emekli maaşları yükseltildi. Yerel yönetimlerde, evsizlikle mücadele, enerji verimliliği ve tarihsel mirasın korunması gibi alanlarda sosyal yatırımlar gerçekleştirildi.

Madrid’deki siyasi dengelerde Basklı devrimci yurtseverlerin ağırlığı giderek arttı. Sosyal Demokrat Pedro Sánchez hükümeti, ilk kez EH Bildu ile doğrudan görüşmeler yürüttü. Bu görüşmeler, Basklı tutsakların, ailelerine yakın cezaevlerine nakli gibi pratik adımların atılmasını sağladı.

İspanya’nın sağ partileri, Bask halkının taleplerini hâlâ bir siyasi koz ve umacı olarak kullanmaya çalışıyor. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nin EH Bildu lideri Arnaldo Otegi’nin yargılamasının adil olmadığını yönündeki kararı dikkate alınmıyor.

Basklı devrimci yurtseverler, siyasal mücadelede “stratejik sabır” ilkesini benimsiyor. Adalet, barınma hakkı, asgari ücret, iklim krizi gibi yapısal sorunlara odaklanarak uzun soluklu bir dönüşüm hedefliyorlar.

Nüfusu, sosyo-ekonomik yapısı ve ETA’nın eylem biçimleri düşünüldüğünde Bask ile Türkiye’deki barış süreci arasında birebir kıyaslama yapmak doğru olmayabilir. Ama Bask deneyimi, silahlı çatışmanın kaçınılmaz olmadığını, barışın mümkün olduğunu ve demokratik siyasetin kalıcı çözümler sunduğunu gösteriyor.

Süleymaniye’deki silah bırakma törenine katılan Basklı milletvekili Igor Zulaika şunları söyledi: “Şüphesiz, her barış süreci kendine özgüdür ama hepsi birbirine ilham verir. Yaşananlar bana ETA’nın 2017’deki silahsızlanma gününü hatırlattı. O gün de bir yanda ateşkesi küçümseyenler bir yandaysa barışa doğru adım atmak isteyenler vardı.”

Barış talebinin bir iyi dilek olmaktan çıkması aktörlerin atacakları adımlara bağlı. İspanya, Fransa ve Bask bunu stratejik bir sabırla başardı.