Kıbrıs’ta kadınların seçme seçilme hakkına kavuşmaları çok geç bir tarihte gerçekleşti. Kadınlar bu hakkı elde etmek için Kıbrıs Cumhuriyeti’nin kurulmasını beklemek zorunda kaldılar.
Ülkede ilk Kavanin Meclisi seçimlerinin 1883 yılında yapıldığını düşünürsek, seksen yıllık bir gecikmeyle kadınların seçilme hakkının kabul edildiğini söyleyebiliriz.
Fakat, onca gecikmeye karşın, bu hakkı elde etmek hiç kolay olmadı.
Kıbrıs Cumhuriyeti’nin anayasasını hazırlayan Karma Anayasa Komisyonunda bu konuda hararetli tartışmalar yapıldı. Komisyonda Türk, Yunan, Kıbrıs Türk ve Kıbrıs Rum heyetlerinin yanı sıra, Lozan’dan Prof. Marcel Bridel de danışman olarak yer alıyordu ve kadınların seçme ve seçilme hakkı üzerinde en çok o duruyordu.
Prof. Bridel, ayrıca karma evliliklerin serbestçe yapılmasını talep ediyordu. Bu konuyu da sık sık gündeme getiriyordu.
Türk heyetinin başkanı olarak anayasanın yazılım çalışmalarına katılan Prof. Nihat Erim, Birdel’in liberal görüşlerine içtenlikle katılıyordu. Nihat Erim de kadınların seçme ve seçilme hakkına sahip olmalarını öneriyor ve bunda ısrar ediyordu.
Bridel ve Erim’in önerilerini Rauf Denktaş tereddütsüz destekliyordu. Yunan heyeti ise kesin bir şey söylemiyordu.
Fakat, bu konuda en büyük zorluğu Kıbrıs Rum heyeti çıkarıyordu. Heyet, tereddüt ediyor, bir türlü karar veremiyordu. Kıbrıslı Rum anayasa yazıcıları kadınların seçme hakkında bir sorun görmüyorlardı ama seçilme hakkı konusunda çekince ifade ediyorlardı.
Aslında sorun, Kıbrıs Rum heyetine başkanlık eden Glafkos Kliridis’ten kaynaklanmıyordu. Kliridis, bu tür konularda oldukça liberal biriydi. Nitekim, Nihat Erim, anayasa çalışmaları esnasında yakından tanıma fırsatı bulduğu Kliridis’i “açık fikirli, liberal düşünceli biri olarak” tanımlıyordu. Ona, “kızının dini ne” diye sorduğunda, Kliridis, “kızımın dini yok, 18 yaşına geldiği zaman kendisi seçecek” diye yanıt verdi. Böyle bir anlayış, o dönemin muhafazakar Kıbrıs Rum toplumunda çok az kişide vardı…
Tereddüt ve çekinceler Başpiskopos Makarios’tan kaynaklanıyordu. Nitekim, 1959 Haziran’ında yaptığı bir açıklamada, bu konuda nihai bir karar almadığını, henüz “net bir görüş geliştirmediğini” söylüyordu.
Açıkçası, liberal Bridel ile, Atatürk’ün laiklik anlayışına bağlı Erim ve Denktaş, muhafazakar Ortodoks Kilisesi ile karşı karşıya gelmişlerdi.
Uzun tartışmalardan sonra, Komisyonun ancak 45. oturumunda Kıbrıs Rum heyeti çekincelerini geri çekti ve kadınların seçilme hakkına onay verdi.
Kararı kamuoyuna 30 Eylül 1959 tarihinde bizzat Başpiskopos Makarios duyurdu. Belli ki, 13 Aralık 1959 tarihinde yapılacak cumhurbaşkanı ve cumhurbaşkanı-yardımcısı seçimlerinde kadınların kendisini desteklemelerini umuyordu. Nitekim, Makarios karşıtı olarak bilinen Lefkoşa Belediye Başkanı Themistoklis Dervis, Başpiskoposun bu karardan yararlanacağını şu manidar sözlerle dile getirecekti: “Çünkü, kadınlar muhakkak ki Makarios’un beddualarından korkacaklardır…”
“Kıbrıs Türk Toplumu Adına Özür Dilerim…”
Kıbrıs Cumhuriyeti Temsilciler Meclisinde yer alacak milletvekilleri 31 Temmuz 1960 tarihinde yapılan seçimlerde belirlendi. Yani, Kıbrıs Cumhuriyeti’nin ilanından sadece iki hafta önce…
Türklerle Rumların ayrı ayrı hazırladıkları seçim listelerinde tek bir kadın aday yoktu. Bu yüzden, 50 kişilik Temsilciler Meclisinde sadece erkek milletvekilleri yer aldı.
1963 yılının Ocak ayında İngiltere’den bir milletvekili heyeti Kıbrıs’ı ve Temsilciler Meclisini ziyarete geldi. Kıbrıs parlamentosuna kütüphane hediye eden İngiltere heyetinin başında bir kadın milletvekili vardı. Heyeti kabul edenler arasında Kıbrıslı Türk milletvekili Halit Ali Rıza da vardı.
Ali Rıza Bey, mahcup olmuş olacak ki, kabul esnasında Kıbrıs Türk toplumu adına İngiliz heyetinden özür edildi: “Maalesef, parlamentomuzda kadın milletvekili yoktur!”
İlk kadın milletvekili, biraz da kötü bir tesadüf sonucu, 25 Ekim 1963 tarihinde Temsilciler Meclisine girebildi. Baf milletvekili Şemsettin Halit Kazım bir kazada hayatını yitirince, karısı Ayla Halit Kazım yapılan ara seçimlerde milletvekili seçildi.
Ayla hanım, Aralık 1963 krizine kadar, yani, yaklaşık iki ay milletvekilliği yapabildi…
İlk Kıbrıslı Rum kadın milletvekilini görmek için ise 1981 yılını beklemek gerekecekti. O yıl, Girne göçmeni Rina Katselli Temsilciler Meclisine seçildi…
Bütün kadınların Kadın Günü kutlu olsun! Yaşasın Eşitlik Mücadelesi!
